بررسی آواییِ ریتم در پایه‌های واژگان، شعر و نثر فارسی رسمی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری دانشگاه الزهرا

چکیده

  ریتم زبان‌ها به تفکیک در سه حوزه بحث و بررسی می­شود: ساخت وزنیِ ( metrical structure ) زبان، ریتم طبیعی گفتار ( speech rhythm )، و وزن شعر. در زبان فارسی رسمی، ساخت وزنی واژگان در چهار شکل پایه ( foot ) آیمبی ( iambic ) خلاصه می­شود (طبیب­زاده 1386). وزن شعر نیز در عروض جدید به تفصیل، تبیین و تشریح شده (نجفی 1386الف وب) و در زمینه ریتم گفتار فارسی رسمی نیز، گمان هجا-زمانی ( syllable-timing ) (حق‌شناس1376) با شاخص­های کمّی محک خورده است (بوبان1386)، اما تجلیِ آواییِ این خصیصه­ها و ارتباط این سه مقوله برای فارسی رسمی تاکنون تجربه نشده است.   در پژوهش حاضر، با توجه به هجا-زمانی و محوریت هجاها در ریتم فارسی، نمونه­هایی صوتی از واژگان و شعر و نثر فارسی رسمی را به کانون دریافت هجا ( P-centre: Perception centre ) تقطیع، و پایه­های واژگان را در آنها بازبینی و اندازه­گیری کرده­ایم. نتایج روی این نمونه­ها نشان می­دهد که کمیت هجاهای سه­گانه فارسی رسمی در نمونه­های قرائت­شده واژگان، شعر و نثر بخوبی قابل مشاهده است و پایه­بندیِ افاعیل عروضی نیز در این تقطیع‌های آوایی به وضوح متجلی است. به این ترتیب، با استفاده از تقطیع به کانون هجاها می­توان ریتم را به روشی تازه بررسی و تحلیل کرد.        

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A phonetic study of rhythm in the feet of: persian words, prose and poetry

نویسنده [English]

  • N. booban
University of Alzahra
چکیده [English]

Linguistic rhythm is studied in the 3 fields of: metrical structure, speech rhythm, and metrics (poetry). For Persian language, feet are recognized as Iambic in 4 combinations of syllables (Tabibzadeh, 1386), metrics for classical poetry is also comprehensively studied (Najafi, 1386-a&b) and as for the speech rhythm of Persian, guesses about syllable-timing (Haghshenas, 1376) has been examined by phonetically-based quantitative index (Booban,1386). However, the relations of these three areas and their phonetic correlates are not clearly observed so far.
Here, recognizing Persian as a syllable-timed language, which means that syllables basically shape the rhythmic structure, we have segmented samples of utterance in standard Persian including words, prose and poetry to the P-centers (perception centers) of their syllables and examined the iambic feet in the timing structures that are easily observed through such segmentation. Results are in harmony with the phonological acclaims for feet structure in Persian.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rhythm
  • Persian Language
  • syllable
  • perception centre

کتابنامه

اسلامی، محرم (1384) واج­شناسی: تحلیل نظام آهنگ زبان فارسی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).

بنائی، علی­بن محمدالمعمار (1368) رساله در موسیقی (چاپ عکسی از روی نسخة خطی)، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

بوبان، نگار (1386) ”شاخص­های کمّی ریتم در زبان فارسی و مقایسة آن با زبان­های انگلیسی و فرانسوی“، مجموعه مقالات هفتمین همایش زبان­شناسی ایران، جلد اول، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، 403-378.

حق­شناس، علی­محمد (1376) آواشناسی (فونتیک)، تهران: آگاه، چاپ پنجم.

سپنتا، ساسان (1377) آواشناسی فیزیکی زبان فارسی: توصیف مشخصه­های صوت­شناختی واج­های زبان فارسی، اصفهان: گل‌ها.

شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1384) موسیقی شعر، تهران: آگه، چاپ هشتم.

شمیسا، سیروس (1381) آشنایی با عروض و قافیه، ویرایش سوم، تهران: فردوس، چاپ هجدهم.

طبیب­زاده، امید (1382 ب) تحلیل وزن شعر عامیانة فارسی (همراه سیصد شعر عامیانه و تقطیع آن­ها)، تهران: نیلوفر.

طبیب­زاده، امید (1386) ”ساخت وزنی و تکیة واژه در فارسی: پژوهشی بر اساس نظریة وزنی“، مجلةی زبان­شناسی، سال 22، شمارة 2، پیاپی 33، پاییز و زمستان.

طبیب­زاده، امید. (1382 الف) ”مقایسة امتداد هجاها و مصوت­ها در فارسی گفتاری، شعر رسمی و شعر عامیانة فارسی“، در  جشن­نامة دکتر علی­اشرف صادقی: پژوهش­های زبان­شناسی ایرانی (1)، به همت امید طبیب­زاده، تهران: هرمس: 307-339.

فاطمی، ساسان (1382) ریتم کودکانه در ایران: پژوهشی پیرامون وزن شعر عامیانة فارسی، تهران: مؤسسة فرهنگی هنری ماهور.

فلکی، محمود (1385) موسیقی در شعر سپید فارسی، تهران: دیگر، چاپ دوم.

مراغی، عبدالقادر بن غیبی (1366)جامع­الالحان، به اهتمام تقی بینش، تهران: مؤسسه­ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

موسوی، ندا (1387) همبسته­های آکوستیکی وزن هجا، تکیه، رسایی و کشش در فارسی، پایان­نامة کارشناسی ارشد زبان­شناسی، دانشگاه بوعلی سینا همدان.

ناتل خانلری، پرویز (1373) وزن شعر فارسی، تهران: توس، چاپ ششم.

نجفی، ابوالحسن (1386الف) عروض قدیم در برابر عروض جدید، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد ایران­شناسی، بهار.

نجفی، ابوالحسن (1386ب) طبقه­بندی وزن‌های شعر فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد ایران­شناسی، تیر.

 

Alber, B. (2006) "Foot", in:Encyclopedia of Language and Linguistics, Ron Asher (ed.), 539-546, Elsevier.

Cummins, F. and Robert F. Port (1998) "Rhythmic constraints on English stress timing", Journal of Phonetics, 26(2): 145-171.

Cohn, A. C. (2003) "Phonological structure and phonetic duration: the role of the mora", working papers of the Cornell Phonetics Laboratory, v.15, pp. 69-100.

Fox, A. (2000), Prosodic Features and Prosodic Structure: The Phonology of Suprasegmentals, Oxford University Press.

Gordon, M. Carmen Jany and Calos Nash (2005) "Acoustic and perceptual correlates of syllable weight", The Journal of the Acoustical Society of America, September, vol. 118, Issue 3, 1899.

Gordon, M. (2002) "A phonetically driven account of syllable weight", Language, vol.78, no.1, March: 51-80.

Grabe, E. and E. Ling Low (2002) "Durational variability in speech and the rhythm class hypothesis", Papers in Laboratory Phonology 7, Mouton. 

Hayes, B. (1995) Metrical Stress Theory: Principles and Case Studies, Chicago: The University of Chicago Press.

Hayes, B. (1984) "The phonology of rhythm in English", Linguistic Inquiry, vol.15, no.1, winter 1984, Massachusetts Institute of Technology.

Kager, R. (2007) "Feet and metrical stress", Cambridge Handbook of Phonology, P.deLacy (ed.): 195-227, online version at: http://www.let.uu.nl/~Rene.Kager/personal/Cambridge-Handbook-2007.pdf

Kager, R. (1995) "Review of Bruce Hayes'  metrical stress theory: Principles and case Studies", Phonology, 12: 437-464.

Koot, H. (2006) "Structures and Processes", in Encyclopedia of Language and Linguistics, Ron Asher (ed.), 192-193, Elsevier.

Ladefoged, P. (2006) A Course in Phonetics, Boston: Thomson Wadsworth.

Large, E. W. & Caroline Palmer (2002) "Perceiving temporal regularity in music", Cognitive Science, 26: 1-37.

Lee, Ch. S. and Neil P. McAngus Todd (2004) "Toward an Auditory Account of speech rhythm: application of a model of the auditory 'primal sketch' to two multi-language corpora", Cognition 93: 225-254.

Lloyd James, A. (1940), Speech Signal in Telephony, London.

London, J. (2006) "How to talk about musical metre?" UKLectures Winter & Spring 2006, online version at: http://www.people.caleton.edu/~jlondon/UK.

Magne, C., Aramaki, M., Astesano, C., Gordon, R. L., Ystad, S., Farner, S., et al. (2004) "Comparison of rhythmic processing in language and music: an interdisciplinary approach", Journal of Music and Meaning, no.3, online version at: http://www.lma.cnrs-mrs.fr/~kronland/JMM/Rhythm.pdf

O'Dell, Michael L. and  Tommi Nieminen (2001) "Speech Rhythms as Cyclical activity", in: Fonetiikan Päivat Turku 4.5.1, S. Ojala and J. Toumainen (eds), Publications of the Department of Finnish and General Linguistics of the University of Turku.

O’Dell, M. L. & Nieminen, T. (1999) "Coupled oscillator model of speech rhythm:, in: J. Ohala, Y. Hasegawa, M. Ohala, D. Granville & A. Bailey (eds.), Proceedings of the 14th International Congress of Phonetic Sciences, San Francisco, 1–7 August 1999. Linguistics Department, University of California, Berkeley. 1075–1078.

Parncutt, R. (2003) "Modeling immanent durational accent in musical rhythm", Proceedings of the 5th Triennial ESCOM Conference, September 2003, Hanover, Germany: 339-343. 

Patel, Aniruddh, D., John R. Iversen and Jasonn C. Rosenberg (2006) "Comparing the rhythm and melody of speech and music: The case of British English and French", Journal of the Acoustical Society of America, vol.119, no.5,3034-3047.

Port, Robert, F. (2003) "Meter and Speech", Journal of Phonetics, 31: 599-611.

Port, Robert, F. (2002) "Implications of Rhythmic Discreteness in Speech", (ITRW) on Temporal Integration in the Perception of Speech, 2002 – ISCA, online version at: http://www.cs.indiana.edu/~port/pap/aix.pap.pdf

Port, Robert, Fred Cummins and Michael Gasser (1996)"A dynamic approach to rhythm in language: toward a temporal phonology", In B. Luka & B. Need (eds.), Proceedings of the Chicago Linguistics Society, vol. 31, 375-397. 

Ramus, F., Dupoux, E. and Mehler, J. (2003) "The psychological reality of rhythm classes: perceptual studies", Proceedings of the International Congress of Phonetic Sciences, 337-34,Barcelona, Spain.

Ramus, F., Nespor, M. and Mehler, J. (1999) "Correlates of linguistic rhythm in speech signal", Cognition 73, 265-292.

Riad, T (2006) "Rhythm" in Encyclopedia of language and linguistics, Ron Asher (ed.), 616-619, Elsevier.

Roach, P. (2000) English Phonetics and Phonology, Cambridge University Press.

Roach, P. (1982) "On the distinction between 'stress-timed' and 'syllable-timed' languages", In Linguistic Controversies(D. Crystal, ed.), 73-79, London: Arnold.

Tajima, Keiichi, Bushra A. Zawaydeh and Mafuyu Kitahara (1999) "A comparative study of speech rhythm in Arabic, English and Japanese", In: J.J.Ohala, Y.Hasegawa, M.Ohala, D.Granville, A.C.Bailey (Eds.), Fourteenth international congress of phonetic sciences.

VanHandel, Leigh (2006) "Trends in/over Time: Rhythm in Speech and Musical Melody in 19th-century Art Song", online version at: http://gmem.free.fr/smc06/papers/21-VanHandel-smc2006.pdf.

Wagner, Petra S. and Volker Dellwo (2004) "Introducing YARD (yet another rhythm determination) and re-introducing isochrony to rhythm research", Proceedings of Speech Prosody, Nara, Japan, March 23-26.

Zawaydeh, Bushra Adnan, Keiichi Tajima and Mafuyu Kitahara (2002) "Discovering Arabic rhythm through a speech cycling task", in Perspectives on Arabic Linguistics XIII-XIV, Dilworth B. Parkinson and Elabbas Benmamoun (eds.), Amsterdam/Philadelphia.