دانشگاه اصفهان نشریه پژوهش های زبان شناسی 2322-3413 مقالات آماده انتشار 2026 08 26 A model of lexical motivation based on persian word-formation انگاره‌ای از انگیزش واژگانی در زبان فارسی 30732 10.22108/jrl.2026.149021.1959 FA اسلام هورن فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه واژه‌گزینی 0009-0006-0086-8055 Journal Article 2026 06 08 Arbitrariness and motivation are two key concepts in the study of the relationship between meaning and word-form, rooted in Saussure's views on the relationship between the signifier and the signified. By arbitrariness we mean that the relationship between form and meaning is not based on natural or logical necessity, but rather on the collective agreement of speakers. In contrast to this, lexical motivation means that the form of a word relatively reflects its semantic content. Most simple words are arbitrary, but some of them are motivated as a result of semantic extension based on metaphor and metonymy. The motivation of complex words arises from the fact that their meaning can be relatively inferred from the composition of the meanings of their parts. In this research, by adopting an onomasiological approach, a model is presented regarding the relationship between meaning and word form, in which the meaning of words are represented as conceptual components within a three-layered frame. The outer layer indicates the semantic category and the morphological head of that word. The middle layer is the locus of relations, where the relationship between the outermost and innermost layers is established. The innermost layer is semantically the complement of the middle layer. This frame can serve as a basis for word motivation in two ways: (a) diagrammatic iconicity; and (b) the representation of cognitive associations of metaphor and metonymy. Analyzing morphology through the layered semantic frame makes it possible to have a unified account of right-headed, left-headed, and exocentric words. قرارداد و انگیزش دو مفهوم کلیدی در زمینۀ مطالعات دربارۀ رابطۀ میان معنا و صورت واژه است که در آرای فردینان دو سوسور دربارۀ نوع رابطۀ میان دال و مدلول ریشه دارد. قراردادی بودن به این معناست که نسبت میان صورت و معنای واژه، نه براساس ضرورت طبیعی یا منطقی، بلکه بر پایۀ توافق جمعی گویشوران شکل گرفته است. در مقابل این مفهوم، انگیزش واژگانی به این معناست که صورت واژه به‌طور نسبی بازتاب‌دهندۀ محتوای معنایی است. بیشتر واژه‌های بسیط قراردادی‌اند، اما بعضی از آنها در نتیجۀ گسترش معنایی مبتنی بر تداعی‌های ‌شناختی استعاره و مجاز، انگیخته هستند. انگیزش واژه‌های پیچیده ناشی از این مسئله است که معنای آنها را به‌طور نسبی از ترکیب معنای اجزای سازنده‌شان می‌توان استنباط کرد. در این پژوهش، با اتخاذ رویکرد نام‌شناختی انگاره‌ای دربارۀ رابطۀ میان معنا و صورت واژه ارائه می‌شود که در آن معنای واژه به صورت مؤلفه‌های مفهومی در یک قاب سه‌لایه‌ای بازنمایی می‌شود. لایۀ بیرونی نشان‌دهندۀ مقولۀ معنایی و هستۀ ساختواژی آن واژه است. لایۀ میانی جایگاه رابطه‌هاست که در آن رابطۀ میان بیرونی‌ترین و درون‌ترین لایه برقرار می‌شود. درونی‌ترین لایه نیز به لحاظ معنایی متمم لایۀ میانی است. لایه‌های این قاب به دو شیوه می‌تواند بستری برای انگیزش واژه‌ها باشد: الف-تصویرگونگی نموداری؛ و ب-نمایش تداعی‌های شناختی استعاره و مجاز. تحلیل ساختواژه به شیوۀ قاب معنایی لایه‌ای این امکان را فراهم می‌سازد که توجیهی یکسان از واژه‌های راست‌هسته، چپ‌هسته و برون‌هسته داشته باشیم.