1. مقدمه

مطبوعات، به‌ویژه روزنامه‌ها منبع زبانی مهمی هستند که در بازنمایی رویدادهای اجتماعی و سیاسی، نقش مؤثری ایفا می‌کنند. متون روزنامه‌ها با استفاده از ساختارهای زبانی و مؤلفه‌های گفتمانی، نگرش‌ها، جهت‌گیری‌های سیاسی و ایدئولوژیک خود را در قالب متن به مخاطبان القاء می‌کنند. در این راستا، یکی از ابزارهای مهم، استفاده از پیش‌انگاشت[1]‌های کاربردشناختی هستند؛ مفروضاتی که گوینده یا نویسنده بدون بیان مستقیم و بر پایۀ‌ آن‌ها پیام خود را به مخاطب می­رساند (Stalnaker, 1974). پیش‌انگاشت‌ها در پیوند با مفاهیمی نظیر دانش پیش‌زمینه،[2] معنای ضمنی و تلویحات،[3] بخش چشمگیری از معنا را در سطح ضمنی گفتمان شکل می‌دهند و در واکاوی زبان‌شناختی متون رسانه‌ای، اهمیت بسزایی دارند. ازاین‌جهت در گفتمان مطبوعاتی، متون روزنامه‌­ها، تمایل دارند از پیش­انگاشت به­مثابه ابزاری برای اقناع مخاطب در متن بهره بگیرند تا نگرش و دیدگاه او را تسخیر نمایند و ذهنش را پیرامون مسائل یا رویدادها تحت تأثیر قرار دهند.

به­طورکلی، متون روزنامه‌ها، با بهره­گیری از پیش­انگاشت­ها درصددند خواننده را با خود همراه سازند و بدون بیان صریح، پیام‌های ایدئولوژیک را در متن جاسازی کنند. به باور بیکالو[4] هدف از این کار صرفاً اطلاعات زبانی محض نیست؛ بلکه پیش­انگاشت­ها در خدمت اهداف ایدئولوژیکی متون روزنامه­ها قرار می­گیرند (Bekalu, 2006:152).

با این وصف، مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است تا دریابد متون روزنامه‌های کیهان و اطلاعات در سال‌های پایانی حکومت پهلوی اول (۱۳۲۴–۱۳۲۵) و سال‌های آغازین دوره پس از انقلاب (۱۳۵۷ تا اوایل دهه ۱۳۶۰)  چگونه از انواع پیش‌انگاشت‌های کاربردشناختی برای ناآرامی‌ها و رخدادهای سیاسی–اجتماعی مناطق غرب کشور بهره گرفته‌اند و این پیش‌انگاشت‌ها تا چه اندازه در القای ایدئولوژی رسانه‌ای به مخاطبان مؤثر بوده‌اند. هدف اصلی پژوهش، تحلیل بافت‌محور و کاربردشناختی عناوین و متون منتشرشده روزنامه­های مذکور است تا مشخص شود چه نوع از پیش‌انگاشت‌ها اعم از (واژگانی، وجودی، ساختاری و...) بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده­اند و چگونه در مدیریت گفتمان خبری نقش ایفا می‌کنند و اینکه روزنامه‌های اطلاعات و کیهان در دورۀ پهلوی و عصر حاضر از چه انواع پیش‌انگاشت‌هایی در متون خود استفاده کرده‌اند و این پیش‌انگاشت‌ها چگونه در بازتولید ایدئولوژی و تثبیت مواضع گفتمانی نهادهای قدرت در بافت سیاسی–اجتماعی هر دوره نقش داشته‌اند؟

پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی، مبتنی بر تحلیل کمی–کیفی در چارچوب نظری کاربردشناسی زبان و تحلیل گفتمان انتقادی انجام شده است. دیدگاه­های گوناگونی (رویکرد معناشناختی که آن را در سطح جمله بررسی می‌کند، رویکرد کاربردشناختی که آن را پدیده‌ای وابسته به بافت و کاربرد زبان می‌داند  و رویکرد ترکیبی که به هر دو سطح جمله و پاره‌گفتار توجه دارد)، نشانگر آن است که برای توصیف و تبیین پیش­انگاشت­ها هم نقش معنی­شناسی و هم نقش کاربردشناسی لازم است و در پژوهش­ها چنین ضرورتی احساس می­شود (Chapman, 2011:38). در این راستا پژوهش حاضر برای نخستین بار، دو بازۀ تاریخی با گفتمان متفاوت را در روزنامۀ کیهان و اطلاعات به‌صورت تطبیقی مورد مطالعه قرار داده است که پیش­تر به آن پرداخته نشده است و دوم با دسته­بندی جامع­تر از پیش­انگاشت­ها و تحلیل زبانی و ایدئولوژیکی آن­ها براساس بافت تاریخی، گامی نو در تحلیل کاربردشناختی متون مطبوعاتی فارسی برداشته شده و خلأ پژوهشی موجود در این حوزه را تا حدی پوشش داده است.

2. پیشینه پژوهش

پیش‌انگاشت در سال‌های اخیر موردتوجه زبان‌شناسان داخلی و خارجی قرار گرفته و در حوزه‌های مختلفی چون گفتمان سیاسی، تبلیغاتی و رسانه‌ای تحلیل شده است. برای نمونه بیکالو (2006) پیش‌انگاشت را به‌عنوان ابزاری برای پنهان‌سازی ایدئولوژی در متون خبری روزنامه­ها تحلیل کرده است. او نشان می‌دهد که چگونه پیش‌انگاشت می‌تواند برخی مفروضات سیاسی را به‌گونه‌ای در متن جا دهد که مورد پرسش مخاطب قرار نگیرند. با این حال، پژوهش وی عمدتاً کیفی و مبتنی بر مثال‌های محدود است و فاقد چارچوب روشمند برای سنجش بسامد یا نوع پیش‌انگاشت‌ها است. در همین راستا، مشین و مایر[5] (2012) نیز با تکیه بر تحلیل گفتمان انتقادی چندوجهی  نشان می‌دهند که پیش‌انگاشت می‌تواند نقشی کلیدی در شکل‌دهی به ارزش‌گذاری‌ ساختارهای پنهان زبانی در گفتمان رسانه‌ای داشته باشد؛ با این تفاوت که تمرکز آنان بیشتر بر سازوکارهای تصویری و چندوجهی است تا صرفاً متنی. در نهایت یافته­های آن­ها نشان می­دهد ابزار پیش‌انگاشت می‌تواند بدون ارجاع آشکار، ارزش‌گذاری و جهت‌گیری خاصی را بر مخاطب القاء کند.

مقاله پلیزو[6] (2015) بر نظام‌مندسازی رویکرد اجتماعی-شناختی پیش‌انگاشت در تحلیل گفتمان انتقادی تأکید دارد و به بررسی سطوح مختلف پیش‌انگاشت می‌پردازد؛ اما پژوهش حاضر با تلفیق کاربردشناسی زبان و تحلیل گفتمان انتقادی، پیش‌انگاشت‌های کاربردشناختی و  ایدئولوژیکی را در متون مطبوعاتی بررسی می‌کند و تفاوت‌های گفتمانی و آماری آن‌ها را تحلیل می‌کند.

سیاگیان^[7] و همکاران (2017) انواع پیش­انگاشت­ها را به شیوه کیفی-کمی در تبلیغات متون مجلات بررسی کرده­اند که در نتیجه آن پیش­انگاشت­های وجودی با 62 درصد بیشترین بسامد را دارا بودند. هرچند این یافته برای فهم الگوهای تکرارشونده مفروضات تبلیغاتی سودمند است؛ اما واکاوی انتقادی نقش این پیش‌انگاشت‌ها در بازتولید ایدئولوژی یا مناسبات قدرت ارائه نمی‌شود. گاسویتا و ویدودو[8] (2019) پیش‌انگاشت‌های وقوعی را در خبرهای آنلاین واشینگتن پست و لس‌آنجلس تایمز با استفاده از روش کیفی مورد بررسی قرار دادند. در نهایت پیش‌انگاشت‌های وقوعی در اخبار آنلاین واشنگتن پست، بیشترین درصد را به خود اختصاص داده بود. با وجود ارائه آماری دقیق، رویکرد آنان نیز بیشتر توصیفی است و از تحلیل گفتمان انتقادی یا تبیین ایدئولوژیک فاصله دارد.

پژوهش مالیوگا و پتروسیان[9] (2025) با تمرکز بر تحلیل محتوای کیفی عناوین رسانه‌های اقتصادی، پیش‌انگاشت‌ها را به‌عنوان ابزاری برای اقناع و ادراک مخاطب بررسی کرده‌اند. در حالی‌که پژوهش حاضر بیشتر بر دسته‌بندی انواع پیش‌انگاشت‌ها متمرکز است و به تحلیل نقادانه نقش اقناعی و ایدئولوژیک آن‌ها در شکل‌دهی به برداشت مخاطب کمتر پرداخته است. این ضعف، محدودیت مهمی در پرداختن به کارکرد گفتمانی و قدرت‌محور پیش‌انگاشت‌ها محسوب می‌شود.

در پژوهش‌های داخلی نیز پیش‌انگاشت به‌مثابه یکی از ساخت‌های معنایی-کاربردشناختی بررسی شده است، هرچند اغلب این مطالعات یا بر تحلیل‌های زبانی متون خاص (دینی یا ادبی) تمرکز داشته‌اند، یا به‌جای رویکرد انتقادی، صرفاً به توصیف انواع پیش‌انگاشت پرداخته‌اند.

کامس‌واری^[10] و همکاران (2020) با استفاده از پیش‌انگاشت‌ها به شناسایی سوگیری سیاسی در متون خبری پرداخته‌اند؛ اما رویکرد آنان براساس تحلیل گفتمان انتقادی نیست. برخلاف آن، پژوهش حاضر با تمرکز بر تحلیل گفتمان انتقادی، نقش پیش‌انگاشت‌ها در بازتولید ایدئولوژی در متون خبری دو روزنامه رسمی را بررسی می‌کند. بنابراین، هدف و سطح تحلیل این دو پژوهش متفاوت است.

در ایران، پژوهشی که پیش‌انگاشت را با رویکردی نظام‌مند و ترکیبی در تحلیل متون خبری بررسی کند، انجام نشده است. آقاگل‌زاده (1391) با تلفیق تحلیل گفتمان انتقادی و کاربردشناختی، چارچوبی برای واکاوی ایدئولوژی در متون روزنامه‌ای پیشنهاد کرده است که در آن پیش‌انگاشت به‌عنوان یکی از سازوکارهای زبانی ایدئولوژی معرفی می‌شود. با این حال، مطالعه وی بیشتر به تبیین مفهومی و نظری می‌پردازد و کاربرد روشمند دسته‌بندی پیش‌انگاشت‌ها در داده‌های گسترده را دنبال نمی‌کند. سایر مطالعات داخلی، مانند فضائلی و طیرانی (1392)، حبیب‌اللهی (1400)، هاشمی (1402) و رحمانی (1401)، یا به جنبه‌های نظری و مفهومی پرداخته‌اند یا در بافت‌هایی غیررسانه‌ای همچون متون دینی، ادبی یا خطابه‌های سیاسی متمرکز بوده‌اند. این مطالعات با وجود اشاره به ظرفیت تحلیلی پیش‌انگاشت، فاقد رویکردی نظام‌مند برای تحلیل گفتمانی و ایدئولوژیک آن در متون مطبوعاتی هستند. پژوهش حاضر با تمرکز بر متون روزنامه‌ای و با بهره‌گیری همزمان از تحلیل گفتمان انتقادی و کاربردشناسی، به دنبال تحلیل کارکرد پیش‌انگاشت در بازنمایی ایدئولوژی و جهت‌گیری گفتمانی است.

3. مبانی و مفاهیم نظری تحقیق

1-3. مفهوم پیش­انگاشت­ و دسته­بندی­های آن

پیش‌انگاشت در شاخه‌های متعددی از جمله فلسفه زبان، معنی‌شناسی، کاربردشناسی و تحلیل گفتمان انتقادی به کار گرفته می‌شود. نخستین بار در سال 1950 از سوی پیتر فردریک استراوسن مطرح شد (Huang, 2015: 85). استراوسن پیش‌انگاشت را در سطح معنای جمله بررسی می‌کرد و آن را بخشی از محتوای معنایی جمله می‌دانست، نه ویژگی پاره‌گفت. در آن زمان هنوز اصطلاح  پاره‌گفت و ارتباط آن با پیش‌انگاشت به صورت امروزی مطرح نبود. در مقابل، در رویکردهای متأخر پیش‌انگاشت در سطح کاربرد زبانی و پاره‌گفت تحلیل می‌شود. این تمایز نشان می‌دهد که مفهوم پیش‌انگاشت از ابتدا در چارچوب معناشناسی جمله شکل گرفت؛ اما بعدها به حوزه کاربردشناسی و تحلیل گفتمان نیز راه یافته است (Cruse, 2006:139).  بر این اساس، پیش‌انگاشت متعلق به گوینده است، نه جمله. این مفهوم نوعی پیوند میان دو گزاره ایجاد می‌کند؛ به گونه‌ای که اگر جمله (الف) دارای گزاره p و جمله (ب) دارای گزاره q باشد، می‌توان با نشانه (》 ) که به معنای «... را پیش‌انگاشت می‌گیرد» است، رابطۀ میان p و q را نشان داد (Yule, 1996: 25–26). به‌بیان‌دیگر، گرچه پیش‌انگاشت به گوینده نسبت داده می‌شود؛ اما جمله می‌تواند وسیله‌ای برای انتقال آن باشد؛ به‌طوری‌که شنونده با تکیه بر محتوای جمله، به آنچه از پیش نزد گوینده بدیهی انگاشته شده است پی می‌برد (صفوی، ۱۳۹۹: ۹۰).

به­طورکلی، پیش‌انگاشت به دانشی اشاره دارد که گوینده آن را مفروض می‌گیرد و انتظار دارد مخاطب نیز به‌طور ضمنی از آن آگاه باشد. این دانش مشترک ممکن است از منابعی چون مطبوعات یا تجربه‌های شخصی به دست آمده باشد (Paltridge, 2012:43). از دیدگاه هوانگ (2015:86) برای دسته­بندی­های پیش­انگاشت­ها از دیرباز تقسیم­بندی­هایی ارائه شده است که عبارت‌اند از پیش­انگاشت بالقوه،[11] وجودی،[12] واقعیت پذیر[13] (محض و مشروط)، واقعیت ناپذیر،[14] واژگانی،[15] ساختاری،[16] خلاف واقع و مقوله­ای.[17] (Yule,1996:5; Levinson, 1983:181).

2-3. پیش‌انگاشت در پیوند با معناشناسی و کاربردشناسی

کاربردشناسی «مطالعه زبان در بافت» است؛ اما چنین تعریفی ممکن است کلی و برای کاربرد علمی چندان مفید نباشد. این ابهام ناشی از پیچیدگی ذاتی کاربردشناسی و تأثیرپذیری آن از حوزه‌های میان‌رشته‌ای است که مرزهای آن را نامشخص ساخته‌اند (Levinson, 1983: 5–35; Huang, 2015:28; Ariel, 2010). در زبان‌شناسی، معمولاً میان معناشناسی و کاربردشناسی تمایز روشنی قائل می‌شوند. معناشناسی به تحلیل معنا مستقل از بافت می‌پردازد، در حالی‌که کاربردشناسی تفسیر معنا را در پیوند با بافت بررسی می‌کند. این تمایز در مباحثی مانند پیش‌انگاشت به چالش کشیده می‌شود؛ چراکه پیش‌انگاشت نه‌تنها به ساختار زبانی وابسته است؛ بلکه به‌گونه‌ای بنیادین متکی بر شرایط بافتی و دانش مشترک میان گوینده و شنونده است  (Chapman, 2011: 19). بنابراین، تحلیل پیش‌انگاشت مستلزم رویکردی است که از مرزهای صرفاً معناشناختی فراتر رود و در چارچوبی کاربردشناختی، به بررسی ناگفته‌ها و مفروضات درون گفتمان بپردازد  (Levinson, 1983).

3-3. پیش­انگاشت­های ایدئولوژیکی در گفتمان

پیش‌انگاشت‌ها می‌توانند نقش مهمی در گفتمان ایدئولوژیک داشته باشند؛ چراکه اغلب اطلاعات یا باورهایی را منتقل می‌کنند که به‌صورت ضمنی پذیرفته شده‌اند و نیازمند دفاع یا توضیح نیستند. هنگامی که در گفتمان‌های سیاسی و مطبوعات، پیش‌انگاشت‌ها  ایدئولوژیکی استفاده می‌شوند، تا باورهایی مناقشه‌برانگیز (مثلاً: مهاجران تهدیدند، یا از سیستم سوءاستفاده می‌کنند) بدون بحث و استدلال وارد ذهن مخاطب شوند (van Dijk, 2000: 85). افزون بر آن، در هر روزنامه وقتی‌که عناوین و نگاشته­های در قالب پیش­انگاشت­های وجودی بیان می­شوند، ایدئولوژی و باورهای زیرساختی با فرایند واژگانی­شدگی[18] مشخصی نظیر «تارومارشدن، به هلاکت رسیدن، اشرار، مهاجمین و...» در بازنمایی مخالفین به‌صراحت ترسیم می­شوند (van Dijk, 2000:77). چنین سبک واژگانی که در پیش­انگاشت­ها انعکاس می­یابد؛ از نوع پیش­انگاشت­های ناعادلانه[19] است که روزنامه­نگاران با انگیزه­های سیاسی و ایدئولوژیکی خود، چنین سبکی را در جملات خود به کار می­گیرند تا بر پیش­انگاشت خواننده تأثیر بگذارند. به دیگر سخن، گفتن یا نوشتن یک جمله بدون تکیه بر نوعی فرض یا پیش­انگاشت، عملاً غیرممکن است (Bekalu, 2006:153).

می‌توان گفت که پیش‌انگاشت‌ها انتقال گزاره‌های ایدئولوژیکی و اقناعی[20] را برای گویشوران فراهم می‌‌آورند و می‌توانند منجر به تغییرات شناختی ناخودآگاه در بازنمود واقعیت‌ها از سوی تولیدکنندگان متن باشند. این ارزش‌ها و گزاره‌های ایدئولوژیکی که زیربنا و اساس متون را شکل می‌بخشند، در دلِ متون نهفته و پنهان‌اند و آشکارا بیان نمی‌شوند. از این جهت، پیش‌انگاشت‌های درونِ متون را ایدئولوژیکی هستند و  متن‌ها نه تهی از ایدئولوژی‌اند و نه بی‌طرفانه تولید می‌شوند (Threadgold,1989:107).

از نگاه وداک[21] تحلیل گفتمان انتقادی بایستی با نظریه‌های کاربردشناسی پیوند بیشتری داشته باشد و بتواند به‌گونه‌ای نظام‌مند معنای نهفته و رمزگذاری شده متون را شناسایی و واکاوی نماید. درواقع برای تحقق این امر، بایستی جعبه‌ابزار کاربردشناسی را موردتوجه قرار دهد (Wodak, 2007:24).  روش‌های متنوعی برای بازکاوی ایدئولوژی‌های نهان در متون وجود دارد که یکی از آن‌ها بررسی مشخصه‌های زبانی در لایه توصیفی متون است و سپس به لایه تفسیر متن می‌رسد. این همان مرحله‌ای است که جهان‌بینی‌ها و پیش‌انگاشت‌های ایدئولوژیکی، شالوده متن را شکل می‌دهند (Chilton, 2004:64) و در روش تحلیل گفتمان انتقادی نیز با تمرکز بر تجزیه‌وتحلیل ویژگی زبانی در لایه توصیف، مفروضات و پیش‌انگاشت‌های ایدئولوژیکی که گفتمان‌ها بر پایه آن شکل می‌گیرند، برملا می‌گردد (Fairclough, 1995:20). به‌طورکلی، واکاوی پیش‌انگاشت‌ها به تحلیل‌گران گفتمان این امکان را می‌دهند تا معانی ضمنی متن را شناسایی کنند (Baker & Ellece, 2011:20).

تحلیل‌گران با بررسی مشخصه‌های زبانی، ایدئولوژی‌های پنهان در نگاشته‌ها را برملا ساخته، گرایش‌های خاص و پیش‌انگاشت‌های ایدئولوژیکی لایه زیرین در متون را تجزیه‌وتحلیل می‌نمایند  (Paltridge, 2012:186). در این راستا، روزنامه‌نگاران اغلب پیش‌انگاشت‌هایی درباره دانش سیاسی مخاطب دارند و دیدگاه‌های خود را بر اساس نگرش‌ها و گرایش‌های ایدئولوژیک شکل می‌دهند (Flowerdew & Richardson, 2018:35)  و از این جهت برای کشف و آشکارسازی این نگرش‌ها باید فراتر از مقولات محض زبان‌شناختی گام بردارند. به همین دلیل است که ابزارهای کاربردشناختی نظیر پیش‌انگاشت‌ها به‌روشنی و به‌صورت نظام‌مند به بافت فرازبانی نزدیک می‌شوند. برای نمونه، پیش‌انگاشت‌های وجودی با مقوله‌های تحلیلی در رویکرد گفتمانی-تاریخی همپوشانی دارد  (Wodak, 2007:219, Fairclough, 2003:6) .

4. روش­ شناسی پژوهش

نوع پژوهش و رویکرد نظری

پژوهش حاضر ماهیتی توصیفی-تحلیلی دارد  که به صورت تلفیقی در چارچوب کاربردشناسی و تحلیل گفتمان انتقادی انجام شده است. در بخش کاربردشناسی، دسته‌بندی پیش‌انگاشت‌ها بر اساس تعاریف یول (1996) مبنای تحلیل قرار گرفته است و در بخش تحلیل گفتمان، از رویکرد فرکلاف (1995) و وندایک (2006) برای تبیین رابطه پیش‌انگاشت‌های زبانی با ایدئولوژی و بازنمایی قدرت در متون خبری استفاده شده است.

منابع و ابزار گردآوری داده‌ها

داده‌های پژوهش به صورت کتابخانه‌ای و اسنادی از مجموع ۳۰۰ متن خبری منتشرشده در دو بازۀ سال‌های پایانی حکومت پهلوی اول (۱۳۲۴–۱۳۲۵) و سال‌های آغازین دوره پس از انقلاب (۱۳۵۷ تا اوایل دهه ۱۳۶۰) به صورت هدفمند گردآوری شده‌اند.

ملاک‌های انتخاب داده‌ها

انتخاب داده‌ها در دو دورۀ زمانی یادشده به دلیل همزمانی آن‌ها با ناآرامی‌های سیاسی–اجتماعی مناطق غرب کشور و اهمیت بازتاب این رخدادها در مطبوعات رسمی بوده است. روزنامه‌های اطلاعات و کیهان به دلیل انتشار مستمر و جایگاه رسمی به‌عنوان منابع اصلی انتخاب شدند. متون گزینش‌شده مستقیماً به تحولات سیاسی–امنیتی این مناطق پرداخته و ظرفیت لازم برای تحلیل پیش‌انگاشت‌های زبانی را دارا بودند.

شیوه کدگذاری

در متون بررسی شده هر دور روزنامه، جملاتی که حاوی پیش‌انگاشت بودند به‌صورت دقیق شناسایی و هر یک به طور مستقل بررسی شد. در صورت وجود پیش‌انگاشت، نوع آن مطابق تعاریف کاربردشناسی کدگذاری شد. برای افزایش دقت، نمونه‌ای از جملات به‌طور مجدد بازبینی شد تا اطمینان حاصل شود که فرایند شناسایی پیش‌انگاشت‌ها به درستی انجام شده است

مراحل تحلیل کیفی

تحلیل داده‌ها در سطح کیفی بر اساس چارچوب کاربردشناسی و تحلیل گفتمان انجام شد تا سازوکارهای زبانی پیش‌انگاشت و نقش آن‌ها در بازنمایی ایدئولوژی‌ها به صورت دقیق تبیین گردد.

روش تحلیل کمی و آزمون آماری

برای تعیین فراوانی انواع پیش‌انگاشت‌ها، از آمار توصیفی شامل جدول‌ها و نمودارهای فراوانی استفاده شده است. همچنین، برای سنجش معناداری تفاوت‌ها در توزیع پیش‌انگاشت‌ها بین دو روزنامه، آزمون آزمون خی‌دو[22] به کار گرفته شده است که امکان بررسی تفاوت‌های آماری را فراهم می‌کند.

5. تحلیل و بررسی داده­ها

5-1. پیش‌انگاشت واقعیت پذیر

در این پیش‌انگاشت فرض را بر درستی یک رویداد گرفته می­شود که همراه با افعالی ظاهر می‌شوند که یک واقعیت یا راستی را نمایان می‌سازند (Yule, 1996:27). برای مثال:

سطح زبانی پیش‌انگاشت‌ها

در مثال‌های (1،2،3،4) پیش‌انگاشت برخی افعال با یک‌بند متمم موصولی چیزی است که در آن بند گفته‌شده است (Löbner, 2013:53). پاول کیپارسکی و کارل کیپارسکی[23] (1970) این افعال را در جملات بند موصولی معرفی می‌کند. برای مثال: «خوشحالم / خوشنودم که»، «افتخار می‌کنم که»، «نگرانم که»، «ناامید شدم که» و افعال دیگری نظیر «پی بردن»، «دانستن»، «فهمیدن»، «تشخیص دادن»، «پشیمان شدن»، «مشاهده کردن»، «دیدن» و غیره. اصطلاح واقعیت پذیر در مثال­های فوق در توصیف افعالی می­آید که بند متممی می‌گیرند. این نوع پیش­انگاشت­ها را که با بند موصولی همراه هستند از نوع واقعیت­پذیرهای محض[24] هستند. چنین پیش‌انگاشتی گرفتن اطلاعاتی است که گوینده بیان می‌دارد اما نیت و مقصود او توضیح و شرح در مورد آن مطلب است نه طرح خود آن مطلب (صفوی،1394 : 68).

نوع دیگری از پیش‌انگاشت‌ها نیز وجود دارد که واقعیت­پذیرهای مشروط[25] نام می­گیرند و همراه با افعال «سبب شدن»؛ «باید»؛ «مجبور بودن»؛ و مانند آن‌ها به‌کار می‌رود و بر وجود یک پیش‌شرط یا ضرورت برای وقوع امری دلالت دارد (Leech,1974:304). به‌عنوان‌ مثال:

تحلیل ایدئولوژیکی پیش‌انگاشت‌ها

در جمله (1)، ساختار مجهول «تشخیص داده شد» پیش‌انگاشت واقعیت‌پذیری را القا می‌کند؛ به این معنا که نقش حزب دموکرات در خشونت، امری مسلم و غیرقابل تردید فرض شده است، بی‌آن‌که هیچ شواهدی برای آن ارائه شود. این نوع از بیان، با آنچه ون‌دایک (2006) تحت عنوان «گواه‌مندی» مطرح می‌کند، همپوشانی است؛ یعنی روایت به‌گونه‌ای بازنمایی می‌شود که گوینده یا منبع، ادعا را به‌صورت جهت‌دار و قطعی بیان می‌کند. در جمله (2)، فعل «تشخیص دادن» به‌طور ضمنی این پیش‌انگاشت را منتقل می‌کند که حکومت پیشین از ابتدا نامشروع بوده است. در این جمله، آگاهی مردم از این واقعیت، امری بدیهی و مسلم فرض شده و از همین طریق نوعی اجماع ایدئولوژیک علیه حکومت پهلوی را بازنمایی می‌کند. جمله (3) فعل «مشاهده کردیم» نوعی گواه­مندی مستقیم را به مخاطب القا می‌کند تا اعتبار و قطعیت ادعای خود را افزایش دهد که این ترفند به­نوعی حکایت از موضع قدرت روزنامه دارد.

در هر سه مثال ارائه­شده، ساختارهای زبانی خاصی به‌کار رفته‌اند تا مشروعیت‌بخشی به گفتمان حاکم، تبرئه نهادهای رسمی و متهم‌سازی مخالفان را در ذهن مخاطب شکل دهد؛ این همان لایه‌های عمیق ایدئولوژیکی زبانی است که از راه پیش‌انگاشت‌های زبانی به‌صورت تلویحی بازنمایی می‌شوند. در جمله (4) فعل «دیدن» بر تحقق عملی حرکت «اشرار» دلالت دارد و وجود تهدید را مسلم فرض می‌کند. استفاده از واژه «اشرار» بدون نیاز به تعریف، پیش‌انگاشت ارزشی منفی نسبت به گروهی خاص را القا می‌کند که بازتاب‌گر نگاه حاکمیتی برای مشروع‌سازی سرکوب یا برخورد امنیتی با آن‌ها است. در مثال (4) در جمله (4)، فعل «دیدند» وقوع عینی و قطعی حرکت آن گروه را بدیهی و انکارناپذیر جلوه می‌دهد. به‌کارگیری واژه «اشرار» نیز بدون ارائه هرگونه تعریف یا شناسایی، بار معنایی منفی و ازپیش‌پذیرفته‌ای به آن گروه نسبت می‌دهد؛ امری که در راستای بازنمایی تهدید و مشروع‌سازی اقدامات امنیتی علیه آن‌ها عمل می‌کند.

در نمونه‌های (5، 6، 7)، استفاده از افعال وجهی و الزام‌آور مانند «باید» و «مکلف‌اند» نه‌تنها باری آمرانه دارند؛ بلکه به‌طور ضمنی این تصور را پیش‌انگاشت می‌گیرند که انجام آن کنش (مثلاً فرستادن نیرو یا همکاری با قوای انتظامی) امری منطقی است. در چنین ساختارهایی، گوینده با بهره‌گیری از زبان آمرانه، واقعیتی را پیشاپیش تثبیت می‌کند و بدین‌وسیله خواننده را در موقعیتی قرار می‌دهد که مخالفت با محتوا، مخالفت با ضرورتی بدیهی تلقی می‌شود. این کارکرد پیش‌انگاشتی به‌ویژه در گفتمان‌ مطبوعات، ابزاری مؤثر برای القای ضرورت‌های ایدئولوژیک به شمار می‌آید.

5-2. پیش‌­انگاشت واقعیت ناپذیر

این نوع پیش‌انگاشت بر پایه فرضی نادرست بنا نهاده شده است. افعالی نظیر «خواب دیدن»، «خیال کردن»، «وانمود کردن»، «تصور کردن» و غیره که در این نوع پیش‌انگاشت ظاهر می‌شوند خود نشانگر غیرواقعی بودن و نادرست بودن این پیش‌انگاشت‌اند (Yule, 1996:29). برای مثال:

سطح زبانی پیش‌انگاشت‌ها

در مثال (8)، پیش‌انگاشت نادرستی بر پایه تصور ناصحیح شکل گرفته که بر نافی بودن آن تأکید دارد (یعنی ضد کُرد نبودند). در جمله (9)، نیز فعل «وانمود کردن» نشان می‌دهد که صلح‌پذیری ادعاشده واقعی نیست. به‌همین‌ترتیب، در جمله (10) واژه «اغراق‌آمیز» به‌عنوان برچسبی جهت‌دار، واقعیت محتوا را به‌صورت پیش‌انگاشته زیر سؤال می‌برد و به ساخت ایدئولوژیک گزاره کمک می‌کند.

تحلیل ایدئولوژیکی پیش‌انگاشت‌ها

تفاوتی که در پیش­انگاشت واقعیت پذیر و واقعیت ناپذیر مشاهده می­شود بیشتر از روی افعال صورت می‌پذیرد که تفاوت معنایی بین این دو گزاره را مشخص می‌کند. پیش‌انگاشت­های واقعیت­ناپذیر که در نمونه­های یادشده، با القای واقعیتی که از نظر نویسنده نادرست است، به‌صورت ضمنی نشان می‌دهد که مخاطب یا شخصی دیگر در اشتباهی شناختی یا تعمدی قرار دارد. به‌عنوان نمونه، در جمله «خیال می‌کردند ضد کُرد هستند»، فرض ضدکُردبودن، به‌عنوان امری نادرست و خیالی مطرح شده است. همچنین در جمله «وانمود می‌کنند که صلح‌پذیرند»، تصور صلح‌طلبی به‌عنوان چیزی ساختگی و غیرواقعی پیش‌فرض گرفته می‌شود. این ساختار زبانی در متون رسانه‌ای و گفتمان‌های سیاسی اغلب برای زیر سؤال بردن اعتبار یا صداقت دیگران استفاده می‌شود و با استفاده از افعال و صفاتی خاص، واقعیتی را نفی می‌کند.

5-3. پیش‌انگاشت واژگانی

در این دسته از پیش‌‌انگاشت‌ها، واژه‌ها بر اساس معنی و سرشتی که دارند، پیش‌انگاشت می‌شوند. به دیگر سخن، در این نوع پیش‌انگاشت، یک واژه با توجه به معنی بیان شده و معنی بیان نشده همراه است (Yule, 1996:28). به‌عنوان‌مثال:

• حزب دمکرات دوباره به رسمیت شناخته شد (》قبلاً نیز به رسمیت شناخته شده بود). اطلاعات، ۱ آذر ۱۳۵۸
• دولت اظهار داشت که ما قبلاً با چنین تقاضایی موافقت کرده‌ایم (》قبلاً نیز با چنین تقاضایی موافقت شده بود). کیهان، ۶ شهریور ۱۳۵۸
• ۹ نفر دیگر امروز دوباره تیرباران شدند (》قبلاً نیز افراد دیگری تیرباران شدند). کیهان، ۳۰ مرداد ۱۳۵۸
• ما یک‌بار دیگر این نکته را نوشته بودیم که مسئله کُرد در ایران مانند سایر کشورهای همسایه نیست (》قبلاً نیز به مسئله کُردها پرداخته­اند). اطلاعات، ۳۰ خردادماه ۱۳۲۵
• تیراندازی از سوی هواپیماهای نظامی بار دیگر باعث اختلال نظم و آرامش شده است (》قبلاً نیز از سوی هواپیمای نظامی تیراندازی صورت گرفته است). اطلاعات، ۲۴ خردادماه ۱۳۲۴

 سطح زبانی پیش‌انگاشت‌ها

جملات مذکور با واژه‌های خاص مانند «دیگری»، «دوباره»، «قبلاً» بیانگر پیش­انگاشت­های واژگانی هستند. این نوع واژه­ها همراه با افعال تکریری[26] نظیر «برگشتن»، «بازگرداندن»، «بازگردانی» و غیره دارای پیش‌انگاشت واژگانی هستند که به یک رخداد اشاره دارند یعنی در گذشته شروع شده­اند و دوباره تکرار شده­اند (Levinson, 1983: 182). این نوع پیش‌انگاشت که بافت‌محور یا وابسته به بافت نیستند؛ بلکه بیشتر با صورت‌های زبانی مرتبط­اند. در مفهومی دیگر به آن پیش‌انگاشت موضوعی[27] نیز گفته می‌شود چراکه این نوع جملات حاوی عناصر متعارف زبانی‌اند که عبارت‌اند از چیدمان واژه‌ها، نواخت یا دیرش که برای نشانه‌گذاری و تأکید بروی یک جمله به کار گرفته می‌شود. برای نمونه میتوان از روی عنصر زبانی (دوباره) به نتیجه دست یافت که کمابیش این دومین رویداد متوالی است که در آن رخ داده است.

این نوع پیش‌­انگاشت با اصل کیفیت[28] گرایس مطرح می‌شود؛ یعنی برای بیان چنین جملاتی بایستی شواهد کافی را در اختیار شنونده قرار دهیم تا صحت دوباره آن رویداد را تائید نماییم (Grice, 1975:45). ازاین‌رو، اصل کیفیت در حرف ربط با معنی (دوباره) وضع امور یا جریان امور را بیان می‌دارد که از پیش وضعیتی مشابه آن رخ داده است و بحث صدق و کذب آن مطرح می‌شود (Allwood, 1983). این اصل یکی از مؤلفه‌های مهم در متون روزنامه‌ای و خبری است‌. ازاین‌رو، برای آنکه چنین پیش‌انگاشت‌هایی رابطه میان سردبیر و مخاطب را مختل و ذهنیت مخاطبان را به خود بدبین نسازند؛ باید صحت نگاشته‌های خود را با شواهد و دلایل مقبول ارائه دهند (آقاگل‌زاده و خیرآبادی، ۱۳۹۳: ۱۸۷-۱۸۵).

در پیش­انگاشت­های واژگانی افعال دیگری نظیر «آغاز کردن»، «ادامه دادن»، «ترک کردن»، «پایان دادن» و غیره در جملات بیان می‌شوند که از نوع افعال تغییر وضعیت[29] هستند. چنین افعالی که پیش‌انگاره‌ساز هستند در دسته افعال نمودی[30] قرار می‌گیرند که به لحظه و زمانی مشخص اشاره دارند (Levinson, 1983:171-184)، (Freed, 1990). برای مثال:

16) عملیات وسیع سرکوب و دستگیری مهاجمین ضد انقلاب آغاز شد (》عملیات قبلاً آغاز نشده بود). اطلاعات، ۲۸ مرداد ۱۳۵۸

17) غاله پاوه با سرکوب مهاجمین پایان یافت (》غاله از قبل شروع شده بود). کیهان، ۲۸ مرداد ۱۳۵۸

18) خلخالی از امروز محاکمات را آغاز کرد (》محاکمات قبلاً آغاز نشده بود). کیهان ۳۰ مرداد ۱۳۵۸

19) اشرار یک عملیات را آغاز نموده‌اند (》از قبل زمینه عملیات را فراهم کرده بودند) اطلاعات، ۳۰ خرداد ماه ۱۳۲۴

ساختارهای مقایسه‌ای، برترین، تقابلی و صفات شمارشی ترتیبی نوعی پیش‌انگاشت واژگانی‌اند که درجه صفت را بین دو یا چند چیز مقایسه می‌کنند؛ مانند «تر» و «از» در فارسی یا صفت عالی برای برتری، و صفات شمارشی برای بیان تعداد یا مرتبه. به عنوان مثال:

• سقوط آخرین سنگر مهاجمین در کردستان (》سنگرهای دیگری از مهاجمین وجود داشته است). اطلاعات، ۱۸ شهریور ۱۳۵۸
• خاطیان به شدیدترین وجه مجازات خواهند شد (》مجازات شدیدتری نیز وجود دارد). کیهان، ۱۱ شهریور ۱۳۵۸
• کُردها از اصیل‌ترین و پاک‌ترین قبایل ایران‌اند (》قبایل دیگری وجود دارد). اطلاعات، ۳۰ خرداد ۱۳۲۵
• این ناحیه پس از آذربایجان مشهورترین ناحیه ایران است (》ناحیه­های مشهورتر دیگری وجود دارد). اطلاعات، ۳۱ فروردین‌ماه ۱۳۲۴

تحلیل ایدئولوژیکی پیش‌انگاشت‌ها

عباراتی چون «دوباره»، «یک‌بار دیگر» و «بار دیگر» در نمونه‌های (۱۱ تا ۱۵)، پیش‌انگاشت‌های زمانی و وجودیِ تکرارشونده‌ای را القا می‌کنند که بر وقوع پیشین رویداد تأکید دارند. این تأکید، تکرار وقایع را طبیعی و پیش‌بینی‌پذیر جلوه می‌دهد. چنین ساختاری، تکرار رویدادهایی چون تیرباران یا تیراندازی نظامی را نه استثنایی؛ بلکه امری رایج و قابل انتظار بازنمایی می‌کند و به آن‌ها مشروعیت ضمنی می‌بخشد. همچنین، اشاره به رسمیت‌شناختن مجدد حزب یا پرداختن دوباره به مسئله کُردها، گذشته را بازسازی می‌کند تا مواضع رسانه موجه جلوه یابد. این ترفند زبانی نوعی کنترل حافظه جمعی و شکل‌دهی به گفتمان تاریخی در راستای منافع ایدئولوژیک است.

در جملات (16 تا 19)، افعالی چون «آغاز شد»، «پایان یافت» و «آغاز کرده‌اند» دو کارکرد ایدئولوژیک دارند. نخست، با تأکید بر شروع عملیات یا محاکمه، کنش دولت را ضروری و مشروع جلوه می‌دهند؛ دوم، با نسبت‌دادن آغاز درگیری به «اشرار» یا «ضد انقلاب»، عامل خشونت را مخالفان معرفی می‌کنند. جمله (17) نیز با فعل «پایان یافت»، پیش‌انگاشت درگیری پیشین را القا می‌کند که با پیروزی ضمنی دولت خاتمه یافته است. این پیش‌انگاشت‌ها به‌طور پنهان اما مؤثر، روایت‌های رسمی از قدرت، کنترل و دشمن‌سازی را تثبیت می‌کنند.

جملات (20،21،22،23) پیش‌انگاشت‌های مقایسه‌ای و برترین را در ذهن ایجاد می‌کنند که بارهای ایدئولوژیکی مشخصی را حمل می­کنند. در جمله (20)، عبارت «آخرین سنگر» وجود سنگرهای پیشین را پیش‌فرض می‌گیرد و در نتیجه تداوم تهدید از سوی مهاجمین را القا می‌کند. در جمله (21)، کاربرد «شدیدترین» پیش‌انگاشت نوعی درجه‌بندی مجازات را القاء کرده و ضمن مشروعیت­بخشی به خشونت دولتی، آن را واکنشی موجه جلوه می‌دهد. در جمله (22)، ساختار «اصیل‌ترین و پاک‌ترین» نوعی ارزش‌گذاری مثبت است که با مفروض‌داشتن وجود قبایل دیگر، موقعیت والایی برای کُردها قائل می‌شود؛ اما می‌تواند به‌صورت تلویحی عوام‌فریبانه باشد. جمله (23) نیز ساختار «پس از آذربایجان» به‌نوعی به رتبه‌بندی نواحی می‌پردازد که بازتابی از ارزش‌گذاری جغرافیایی و فرهنگی نهاد رسانه است. این نوع پیش‌انگاشت‌ها، هم‌راستا با راهبردهای استدلالی و ارزشی در تحلیل گفتمان انتقادی، حامل جهان‌بینی خاص روزنامه و ابزار بازنمایی جهت‌دار از واقعیت‌اند.

5-4. پیش‌­انگاشت خلاف واقع

این نوع پیش‌انگاشت در شرطی‌های غیرواقعی و نیز با ساختارهای التزامی (ای کاش و...) بیان می‌شود که در جهان واقعی رخ نخواهد داد (Yule, 1996:2000). به‌عنوان‌مثال:

 سطح زبانی پیش‌انگاشت‌ها

جملات (24،25) که با حروف ربط پیوندی «اگر»، «مگر اینکه» همراه باشد شنونده را مجبور می­کنند که سناریویی ورای وضعیت «اینجا و کنون» بسازند که می­تواند واقعیت گذشته یا آینده و نیز واقعیتی در موقعیتی دیگر یا وضعیت­های فرضی که انگاره­ها و باورها را منعکس می­کنند، نشان دهند (Evans, 2007:22). وندایک خلاف واقعیت را با فرمول «چه روی خواهد داد اگر...» تعریف می­کند. برای نمونه (اگر این سربازان نبودند، رخدادی که اتفاق می­افتاد، به‌احتمال زیاد نابسامانی کشور بود). به باور وندایک چنین ساختاری به افراد این امکان را می­دهد که سناریوهای فرضی را درنظر بگیرند و هنگامی که گزاره‌هایی از این دست مطرح می‌شوند، نتایجِ حاصل می‌توانند از نظر معنایی بی‌اعتبار یا فاقد معنی باشند (van Dijk, 2000:66).

تحلیل ایدئولوژیکی پیش‌انگاشت‌ها

جمله (24)  با ساختار شرطی غیرواقعی (اگر نبودند... شاید نبود) سربازان را به‌عنوان عامل اصلی حفظ کشور معرفی می‌کند و با این فرض، مشروعیت حضور نظامی را به‌طور ضمنی تثبیت می‌نماید. جمله (25) نیز با پیش­انگاشت قراردادن اینکه تحقق پیروزی فقط با رعایت دو شرط خاص ممکن است، نوعی چارچوب فکری را به مخاطب القاء می‌کند که خارج از این شروط، پیروزی محال است. این جملات از منظر تحلیل گفتمان انتقادی، ساخت­های ایدئولوژیکی زبانی‌ای هستند که نقش توجیهی و مشروعیت­بخشی را برای اهداف نظامی یا سیاسی ایفا می‌کنند.

5-5. پیش­انگاشت ساختاری

در این پیش‌انگاشت، گفته‌ها به‌نوعی بیان می‌شوند که گویی گوینده تمامی اطلاعات را درست ارائه داده است. از نشانه‌های این پیش‌انگاشت وجود پرسش‌واژه‌هایی نظیر (چگونه، کدام، چرا، چه وقت و...) است که نیت و مقصود گوینده در آن نهفته است (Yule, 1996:29). به مثال­های زیر دقت کنید:

سطح زبانی پیش‌انگاشت‌ها

جمله­های (26،27،28، 29) از یک بند اصلی و یک بند موصولی تشکیل شده است. بند اصلی یک بند یا فعل ربطی است که فاعل آن می‌تواند پوچ­واژه و محمول آن یک گروه اسمی است که هسته بند موصولی محسوب می­شود و این نوع جملات دارای پیش­انگاشت ساختاری است. در جمله­های مذکور اصل وقوع فعل «لشکرکشی، تحریف، نقض تعهد» پیش‌انگاشته شده و سوال فقط درباره علت یا چگونگی آن است، نه اصل رخداد. جمله (29) با تأکید بر «این طرف مقابل بود»، با ساختاری اسنادی، مسئولیت نقض را به صورت قطعی به‌طرف مقابل نسبت می‌دهد. چنین پیش‌انگاشت‌هایی کارکرد ایدئولوژیک دارند، زیرا بدون نیاز به اثبات، پیش­انگاشت­ها و فرض‌هایی را در ذهن مخاطب تثبیت می‌کنند.

بندهای موصولی محدودکننده نیز پیش‌انگاشت ساختاری دارند و اطلاعات اضافی درباره یکی از عناصر جمله ارائه می‌دهند که پس از حرف ربط «که» می‌آیند. این بندها به دو دسته «محدودشده» و «محدودنشده» تقسیم می‌شوند؛ بندهای محدودشده با «ی» و بندهای محدودنشده با «ک» آغاز می‌شوند. به‌عنوان‌مثال :

تحلیل ایدئولوژیکی پیش‌انگاشت‌ها

در این سه جمله مذکور، پیش‌انگاشت‌های ساختاری از طریق بندهای موصولی مانند «که به مرگ محکوم شدند» یا «که در اتوبوس بودند» و ترکیب‌های وصفی-اسنادی شکل گرفته‌اند. در هر مورد، واقعیتی به‌صورت ضمنی و بدون اثبات بیان شده است. برای نمونه «وجود محکومان به مرگ»، «زخمی شدن سربازان» یا «وضعیت ناخوشایند مناطق بانه و سردشت». این پیش‌انگاشت‌ها با بار ایدئولوژیکی و بدون ارائه شواهد، وضعیت‌ها یا رویدادهای خاص را امری قطعی و پذیرفته‌شده بازنمایی می­کنند.

5-6. پیش­انگاشت وجودی

وقتی‌که گروه‌هایی اسمی را برای ارجاع به کار می‌بریم، این پیش‌انگاشت را در ذهن تداعی می‌کند که توصیف مرجع مشخص است و در بافت کلام، مفروض یک مرجع وجود دارد. «کمیت‌نماها»، «اسامی خاص»، «ضمایر شخصی»، «گروه‌های اسمی با نشانگرهای اضافه بر اسم» و «گروه‌های اسمی ملکی»  از بودن و نبودن سخن می‌گویند (Yule, 1996:27). به مثال­های زیر دقت نمایید:

سطح زبانی پیش‌انگاشت‌ها

در جمله (32)، عبارت «خبرنگاران ما» وجود این افراد و فعالیت آن‌ها در موقعیت مشخصی مانند پاوه بازنمایی شده است. جمله (33) نیز با ضمیر «من» و اشاره به «استاندار آذربایجان غربی» حضور گوینده و مخاطب را امری مفروض و بدیهی قلمداد می‌کند. در مثال (34)، استفاده از اسم خاص «قاضی محمد» وجود شخصیتی شناخته‌شده و زنده که امکان مذاکره با او وجود دارد. این ساختارها، از سطح زبانی، وجود مراجع را مسلم فرض می‌کنند و به تثبیت آن‌ها در گفتمان کمک می‌نمایند.

تحلیل ایدئولوژیکی پیش‌انگاشت‌ها

ضمایر «من» و «ما» نقش گوینده یا نویسنده متن (روزنامه) را ایفا می‌کنند. این ضمایر معمولاً در جهت تعیین مرز میان «خودی» و «دیگری» به‌کار می‌روند؛ به‌گونه‌ای که «من» به گوینده‌ای تعلق دارد که در جایگاه مشروع و رسمی سخن می‌گوید و «ما» نیز به گروهی ارجاع دارد که با گوینده هم‌هویت و هم‌جهت تلقی می‌شوند. همچنین، اسم خاص (قاضی محمد) به فردی اشاره دارد که صاحب‌ آن نام به‌طور دقیق و معین شناسایی شده است و صحت وجود او مفروض گرفته می‌شود (Löbner, 2013:53). در این مثال­ها، نوعی پیش‌انگاشت وجودی مشهود است که وجود کنشگران اجتماعی خاص نظیر (خبرنگاران، گوینده جمله، قاضی محمد) را مفروض می‌گیرد. این پیش‌انگاشت‌ها که از طریق ارجاع اسمی صریح و کاربرد افعال خبری ساخته می‌شوند؛ وجود اشخاص را بدیهی جلوه می‌دهند. از منظر ایدئولوژیک، این نوع پیش‌انگاشت‌ها به تثبیت مشروعیت منابع خبری و اعتبار سخنگویان رسمی یا شخصیت‌های کلیدی در گفتمان رسانه‌ای کمک می‌کنند.

6. تحلیل کمی داده­ها

جدول 1- پیش­انگاشت­ها در روزنامه کیهان و اطلاعات

Table 1- Presupposition Frequency in Kayhan and Ettelaat

آزمون آماری خی‌دو نشان داد که تفاوت توزیع انواع پیش‌انگاشت‌ها در دو رسانه از نظر آماری معنادار است.  (χ² = 40.12, p < 0.001). این تفاوت بازتاب‌دهندۀ اختلاف در جهت‌گیری گفتمانی و رویکرد خبری روزنامه‌ها نسبت به ناآرامی‌های مناطق غرب کشور است. مطابق جدول و نمودار (1)، روزنامه اطلاعات با ۳۸٪ بیشترین استفاده را از پیش‌انگاشت‌های وجودی و پس از آن با ۲۷٪ از پیش‌انگاشت‌های واژگانی داشته است. کیهان نیز مشابه اطلاعات، با ۴۲٪ بیشترین استفاده را از پیش‌انگاشت وجودی داشته است. در نگاه نخست، تفاوت چشمگیری میان توزیع انواع پیش‌انگاشت‌ها دیده نمی‌شود و در هر دو، پیش‌انگاشت ساختاری کمترین سهم را دارد.

پیش‌انگاشت‌های وجودی معمولاً در پی استفاده از عبارات خاص واژگانی مانند اسامی خاص و کمیت‌نماها شکل می‌گیرند. این عناصر که در کاربردشناسی زبان «ماشه» یا «افرازۀ پیش‌انگاشت[32]» نام دارند  (Chapman, 2011:34)، سبب برانگیختن پیش‌انگاشت در ذهن مخاطب می‌شوند.

پیش‌انگاشت واژگانی که در کیهان رتبه دوم را دارد، نیازمند شواهد برای تأیید صدق است. برای نمونه، گزاره‌ای مانند «طرف مقابل دوباره آتش‌بس را نقض کرد» بدون ارائۀ شواهد، رابطۀ اعتماد میان روزنامه و مخاطب را تضعیف می‌کند. به باور چیلتون، پیش‌انگاشت‌ها صرفاً ویژگی‌های معنایی نیستند؛ بلکه پیوند نزدیکی با تعامل و فرآیندهای شناختی دارند که ذهن مخاطب را هدف می‌گیرند (Chilton, 2004:63). پیش‌انگاشت ساختاری نیز در هر دو روزنامه کمترین بسامد را دارد. با این حال، نویسندگان می‌توانند از آن برای القای ضمنی اطلاعات بهره بگیرند که مخاطب معمولاً آن را درست و پذیرفته تلقی می‌کند (Khaleel, 2021).

نمونه‌هایی از پیش‌انگاشت‌های ایدئولوژیک در ساخت‌های زبانی این دو روزنامه به‌روشنی دیده می‌شود. برای مثال، در پیش‌انگاشت‌های وجودی، کمیت‌نماهایی مانند «برخی»، «تعدادی» یا «عده‌ای» می‌توانند کمبود شواهد را پنهان کنند. عبارتی مانند «تعدادی بی‌سیم، مهمات و کتاب‌های کمونیستی به دست آوردند» (اطلاعات، 14 شهریور 1358) بدون ارائۀ مدرک، فاقد اعتبار است. به‌زعم وندایک، چنین گزاره‌هایی باید با «گواه‌مندی[33]» همراه باشند تا معتبر تلقی شوند (Van Dijk, 2000:70) . همچنین، جمله‌ای مانند «حرکاتی که دیده می‌شود ناشی از عده‌ای اشرار است» (اطلاعات، 30 خرداد 1325) با استفاده از «عده‌ای» به‌گونه‌ای تلویحی مسئولیت ناآرامی‌ها را به دیگران نسبت می‌دهد. در پیش‌انگاشت‌های واقعیت‌پذیر، کاربرد وجه الزامی مانند «باید» وضعیت اجبار را القا می‌کند؛ مانند «ارتش بایستی نیرو بفرستد» (کیهان، ۱۳۵۸) که بیانگر عدم اختیار ارتش است. در پیش‌انگاشت‌های خلاف واقع نیز از شرطی‌های غیرواقعی استفاده می‌شود؛ مثلاً «اگر این سربازان نبودند، شاید کشور نبود» (کیهان، ۳۰ مرداد ۱۳۵۸) به گذشته‌ای فرضی اشاره دارد و در ذهن مخاطب پیش‌انگاشتی از وابستگی کشور به نیروی نظامی ایجاد می‌کند(Thompson et al., 2007:255-256).

7. بحث و نتیجه

در پژوهش حاضر با هدف توصیف و تحلیل انواع پیش‌انگاشت‌ها و کشف غالب‌ترین پیش‌انگاشت‌های موجود در متون روزنامه‌های کیهان و اطلاعات در دوره پهلوی و عصر حاضر، داده‌ها مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس تحلیل داده‌ها، پیش‌انگاشت‌های وجودی در هر دو روزنامه بالاترین درصد را به خود اختصاص داده بودند که به ترتیب در روزنامه کیهان 45% و در روزنامه اطلاعات 44% است. در نگاه نخست، از این حیث تفاوت معناداری احساس نمی‌شود؛ اما نتایج آزمون آماری خی‌دو نشان داد که تفاوت میان توزیع انواع پیش‌انگاشت‌ها از نظر آماری معنادار است (p < 0.001). با این‌حال، همین هم‌پوشانی معنادار در کاربرد پیش‌انگاشت‌های واژگانی و وجودی خود حاوی نکته‌ای مهم است. اشتراک در استفاده از این دو نوع پیش‌انگاشت نشان می‌دهد که روزنامه‌های مذکور، صرف‌نظر از تفاوت‌های احتمالی در خط مشی سیاسی، در بازنمایی ناآرامی‌های غرب کشور از الگوهای زبانی و راهبرد‌های مشابهی برای القای مشروعیت گفتمان حاکم بهره گرفته‌اند. درواقع، این هم‌سویی گفتمانی می‌تواند نشانگر نوعی انسجام ساختاری در بازنمایی بحران‌های امنیتی از منظر قدرت مرکزی باشد. از این منظر، مقایسه‌ این دو روزنامه زمینه‌ساز کشف شیوه‌های مشترک اعمال ایدئولوژی از راه زبان در متون رسانه‌ای فارسی است. وجود پیش‌انگاشت‌های واژگانی در متون خبری، نشان‌دهنده شواهد و دلایل ناکافی برای رخدادهای تکرارشونده است؛ چراکه طبق اصل کیفیت گرایس، این رخدادها نیازمند حمایت شواهدی مستدل هستند و فقدان آن می‌تواند متهم به جعل و دستکاری اخبار شود. به‌ویژه پیش‌انگاشت ساختاری که کمترین فراوانی را دارد (2% در روزنامه اطلاعات و 3% در کیهان) به نحوی بیان می‌شود که کل اطلاعات ارائه‌شده از سوی گوینده به‌عنوان حقیقت مسلم تلقی گردد، امری که می‌تواند خواننده را به پذیرش بی‌چون‌وچرای روایت رسمی وادارد.

پیش‌انگاشت‌های واژگانی و وجودی بیشترین سهم را دارند که با فرض وجود بحران، تکرار خشونت و مسئولیت‌پذیری مخالفان، زمینه‌ای ایدئولوژیک برای بازنمایی ناآرامی‌های غرب کشور به‌عنوان تهدید امنیتی ایجاد می‌کنند، نه به‌عنوان مسائل و مطالبات اجتماعی ریشه‌دار. این نحوه کاربرد پیش‌انگاشت‌ها، علاوه بر ایجاد چارچوبی ایدئولوژیک در روایت خبری، مانع از طرح پرسش‌های انتقادی درباره علل و ریشه‌های واقعی بحران می‌شود و خواننده را به پذیرش روایت رسمی محدود می‌کند. به همین دلیل، تحلیل دقیق‌تر ویژگی‌های زبانی پیش‌انگاشت‌ها و بازتاب آن‌ها در متن‌های روزنامه‌ای ضروری است تا نقش آن‌ها در شکل‌دهی معنا و ایدئولوژی بازشناسی شود. به‌طورکلی، هر دو روزنامه کیهان و اطلاعات با بهره‌گیری از پیش‌انگاشت‌های زبانی، تلاش کرده‌اند ناآرامی‌های غرب کشور را نه به‌عنوان مطالبات مردمی یا بحران‌های ریشه‌دار اجتماعی؛ بلکه به‌عنوان تهدیدی امنیتی و نتیجۀ دخالت گروه‌های «اشرار»، «مهاجمین» یا «ضدانقلاب» بازنمایی کنند. در این راستا، بیشترین استفاده از پیش‌انگاشت‌های واژگانی و وجودی صورت گرفته است تا وجود بحران، تکرار خشونت و گناهکار بودن مخالفان، امری مفروض و بدیهی جلوه کند.

[1] presupposition

[2] Background Knowledge

[3] implicatures

[4] Bekalu

[5] Machin & Mayr

[6] Polyzou

[7] Siagian

[8] Guswita & Widodo

[9] Malyuga & Petrosyan

[10] Kameswari

[11] potential presupposition

[12] existential presupposition

[13] factive presupposition

[14] non- factive presupposition

[15] lexical presupposition

[16] structural presupposition

[17] counter-factual & categorial presupposition

[18] lexicalization

[19] unfair presuppositions

[20] persuasive

[21] Wodak

[22] Chi-square

[23] Paul Kiparsky & Carol Kiparsky

[24] pure factives

[25] conditional factives

[26] iterative

[27] thematic presupposition

[28] maxim of quality

[29] change of state

[30] aspectual verb

[31] pseudo cleft sentences

[32].presupposition triggers

[33] evidentiality