چکیده

قرارداد و انگیزش دو مفهوم کلیدی در زمینۀ مطالعات دربارۀ رابطۀ میان معنا و صورت واژه است که در آرای فردینان دو سوسور دربارۀ نوع رابطۀ میان دال و مدلول ریشه دارد. قراردادی بودن به این معناست که نسبت میان صورت و معنای واژه، نه براساس ضرورت طبیعی یا منطقی، بلکه بر پایۀ توافق جمعی گویشوران شکل گرفته است. در مقابل این مفهوم، انگیزش واژگانی به این معناست که صورت واژه به‌طور نسبی بازتاب‌دهندۀ محتوای معنایی است. بیشتر واژه‌های بسیط قراردادی‌اند، اما بعضی از آنها در نتیجۀ گسترش معنایی مبتنی بر تداعی‌های ‌شناختی استعاره و مجاز، انگیخته هستند. انگیزش واژه‌های پیچیده ناشی از این مسئله است که معنای آنها را به‌طور نسبی از ترکیب معنای اجزای سازنده‌شان می‌توان استنباط کرد. در این پژوهش، با اتخاذ رویکرد نام‌شناختی انگاره‌ای دربارۀ رابطۀ میان معنا و صورت واژه ارائه می‌شود که در آن معنای واژه به صورت مؤلفه‌های مفهومی در یک قاب سه‌لایه‌ای بازنمایی می‌شود. لایۀ بیرونی نشان‌دهندۀ مقولۀ معنایی و هستۀ ساختواژی آن واژه است. لایۀ میانی جایگاه رابطه‌هاست که در آن رابطۀ میان بیرونی‌ترین و درون‌ترین لایه برقرار می‌شود. درونی‌ترین لایه نیز به لحاظ معنایی متمم لایۀ میانی است. لایه‌های این قاب به دو شیوه می‌تواند بستری برای انگیزش واژه‌ها باشد: الف-تصویرگونگی نموداری؛ و ب-نمایش تداعی‌های شناختی استعاره و مجاز. تحلیل ساختواژه به شیوۀ قاب معنایی لایه‌ای این امکان را فراهم می‌سازد که توجیهی یکسان از واژه‌های راست‌هسته، چپ‌هسته و برون‌هسته داشته باشیم.