1. مقدمه

۱. 1. چالش محوری تعادل منظورشناختی[1]

ترجمه همواره با چالش پیچیده «تعادل منظورشناختی» دست‌وپنجه نرم کرده است؛ چالشی که فراتر از انتقال صرف «محتوای گزاره‌ای[2]» است. نظریه‌های مطرح در ترجمه، از رویکرد کلاسیک نایدا (Nida, 1964) گرفته تا مدل «ارزیابی کیفیت ترجمه[3]» هاوس (House, 2015)، همواره بر «کفایت کارکردی»[4] در مقابل «تناظر صوری»[5] تأکید نموده‌اند. از سوی دیگر، حوزه «منظورشناسی بینافرهنگی»[6] به خوبی نشان داده است که ادب تا چه اندازه در بافت فرهنگ تنیده شده و در میان جوامع زبانی مختلف، به‌طور معناداری متفاوت است (Kecskes, 2014; Haugh, 2010). با وجود این پیشرفت‌ها، شکافی مهم همچنان پابرجاست: فقدان توضیحی علمی و دقیق برای چگونگی انتقال موفق یا تحریف ناخواسته معانی بینافردی- مانند الزام، همبستگی، احترام یا تحمیل- در میانه زبان‌ها. پرسش اصلی این است: واحد بنیادی انتقال منظورشناختی که با حفظ آن، «طبیعی بودن»[7] و «تناسب»[8] در متن مقصد تضمین می‌شود، کدام است؟ این پژوهش در پاسخ، «نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای»[9] را به‌عنوان چارچوبی نظری پیشنهاد می‌دهد و استدلال می‌کند که «کانون اشارگی»[10]  می‌تواند به‌عنوان چنین واحدی در نظر گرفته شود. البته این ادعا به معنای نادیده گرفتن سایر عناصر منظورشناختی )همچون لحن، نشانگرهای وجهی، و ضمایر) نیست؛ بلکه استدلال بر این است که این عناصر در نهایت در قالب حفظ یا تغییر کانون اشارگی قابل تحلیل و تبیین هستند. اعتبار این ادعا در بخش‌های تجربی مقاله مورد آزمون قرار گرفته است.

2.1. قیدهای وجهی [11]به مثابه کانون‌های اشارگی در فارسی و ترکی

در بسیاری از زبان‌ها از جمله فارسی و ترکی، قیدهای وجهی به‌عنوان کانون‌های زبانی حیاتی عمل می‌کنند که در آنها محتوای گزاره‌ای و معانی منظورشناختی بینافردی به هم می‌پیوندند (Lyons, 1977; Frawley, 2013; Nuyts & Van Der Auwera, 2016).  قیدهای فارسی مانند «حتماً» و «مطمئناً» و معادل‌های ترکی آنها، در بیان «وجهیت الزامی» نقشی محوری ایفا می‌کنند ( Rahimian & Amouzadeh, 2013; Taleghani, 2008; Filiz & Karakoç, 2017; Taylan & Aksu-Koç, 2011). با این حال، کارکرد این قیدها فراتر از نشان ‌دادن درجات ضرورت یا قطعیت است. این قیدها ابزارهایی قدرتمند برای  رمزگذاری اطلاعات اجتماعی به شمار می‌روند که به‌طور ظریف فاصله اجتماعی، سلسله‌مراتب قدرت و گرایشات گوینده-شنونده را تنظیم می‌نمایند (حسینی، 1401؛  .(Rentzsch, 2020

با اتکا بر پژوهش‌های بنیادین در «معناشناسی»، این پژوهش پیشنهاد می‌کند که چنین قیدهایی، «کانون‌های اشارگی» را عینیت می‌بخشند  (Frawley, 2013; Lyons, 1977).کانون اشارگی، نوعی نقطه اتکای زبانی است که سخن در یک زاویه خاص، معمولاً زاویه‌دید گوینده یا شنونده، بر آن سوار می شود.  برای مثال، یک قید هم‌راستا با «خود»[12]، بر اقتدار یا اصرار گوینده متمرکز است، در حالی که یک قید هم‌راستا با «دیگری»[13]، بر استقلال یا «نیازهای وجهه»[14] شنونده تأکید دارد (Nuyts & Van Der Auwera, 2016) . انتخاب میان این دو گرایش، یکی از انواع اصلی راهبردهای ادب کلامی محسوب می‌شود.

۱. ۳. دوگانه فارسی-ترکی: مقایسه‌ای راهبردی

انتخاب زبان‌های فارسی و ترکی برای این مطالعه، دلیلی راهبردی دارد. اگرچه هر دو زبان دارای ترتیب واژه « نهاد-مفعول-فعل» هستند و تاریخچه تماس فرهنگی و زبانی قابل توجهی دارند؛ اما سیستم‌های منظورشناختی متمایزی را تشکیل داده‌اند. ارتباطات در فارسی اغلب بر همبستگی و نزدیکی بینافردی تأکید دارد. این ویژگی از طریق لایه‌های مختلف منظورشناختی زبان فارسی رمزگذاری می‌شود: (1) نظام ضمایر با تمایز «تو» (صمیمی) و «شما» (مودبانه) و همچنین ساخت ناهم‌راستای «شما با فعل مفرد» که کارکردهای تعاملی خاصی را نشان می‌دهد ( (Nanbakhsh, 2011; Izadi, 2018؛ (۲) ابزارهای خود-تحقیری و دیگر-بزرگ‌نمایی مانند «بنده»، «چاکر»، «قربان» در مقابل «جناب عالی»، «ارادتمند»  (Ghaderi, 2025)؛ و (۳) آداب فرهنگی «تعارف» به‌عنوان یک نظام تشریفاتی که در آن طرفین گفتگو به‌طور متقابل تواضع و احترام نشان می‌دهند  (Gocheleishvili, 2024; Shiri, 2023). زبان ترکی، اگرچه از صورت‌های مؤدبانه غنی است؛ اما معمولاً سلسله‌مراتب اجتماعی و احترام را به‌طور صریح‌تری در دستور زبان خود، به‌ویژه از طریق تمایز پیچیده در سیستم ضمایر،  جای می‌دهد (Özer & Akcan, 2022).  این ترکیب از «شباهت گونه‌شناختی»[15] و «واگرایی منظورشناختی»[16]، این زوج زبانی را برای جداسازی اثرات هم‌راستایی اشاره‌ای از عوامل صرفاً نحوی، ایده‌آل می‌سازد.

این مطالعه قصد دارد «نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای» را طراحی کرده و به‌طور تجربی اعتبارسنجی نماید. بر اساس چارچوب پیشنهادی، حفظ کانون‌های اشارگی، و نه صرفاً صورت سطحی، نقشی کلیدی در دستیابی به تعادل منظورشناختی در ترجمه ایفا می‌کند. البته این ادعا نافی وجود سایر سازوکارهای تأثیرگذار (همچون لحن، نشانگرهای وجهی، یا دانش زمینه‌ای مشترک) نیست . (Diyanati & Amouzadeh, 2025)

2. پیشینه پژوهش

هدف این بخش، واکاوی سیر تکاملی مباحث مربوط به تعادل منظورشناختی در ترجمه و شناسایی شکاف‌های نظری و روش‌شناختی است که «نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای» در صدد پر کردن آنهاست. این بررسی در چهار حوزه کلیدی متمرکز خواهد بود: (۱) تکامل مفهوم تعادل در مطالعات ترجمه، (۲) نظریه‌های ادب و محدودیت‌های آنها در تحلیل بین‌زبانی، (۳) مطالعات مربوط به وجهیت به عنوان پلی بین معناشناسی و منظورشناسی، و (۴) پژوهش‌های محدود و عمدتاً مجزای مربوط به منظورشناسی در زبان‌های فارسی و ترکی.

1.2. تکامل مفهوم تعادل در مطالعات ترجمه: از صورت به کارکرد

مطالعات ترجمه برای دهه‌ها درگیر مسئله دستیابی به «تعادل» بوده است. گذار از مدل‌های زبانی صوری به پارادایم‌های کارکردگرا، نقطه عطفی در این مسیر بود. نایدا با معرفی مفهوم «تعادل پویا»، توجه را از وفاداری به فرم متن مبدأ، به سمت ایجاد «اثر مشابه»[17] بر مخاطب متن مقصد معطوف کرد. این ایده بعدها توسط نظریه‌پردازانی همچون نورد((Nord, 2013 و به ویژه در مدل «ارزیابی کیفیت ترجمه» هاوس بسط یافت. هاوس با تمایز قائل شدن بین «ترجمه آشکار»[18] و «ترجمه پنهان»[19]، و معرفی معیارهای «کفایت کارکردی»، چارچوبی نظام‌مند برای تحلیل انحرافات منظورشناختی فراهم آورد. اگرچه این چارچوب‌ها بنیانی ضروری برای درنظرگرفتن بافت و کارکرد فراهم کردند؛ اما عمدتاً در سطح توصیف باقی ماندند. به عبارتی، آنچه فقدان آن در این نظریه‌ها احساس می‌شود، نوعی سازوکار زبانی دقیق برای تبیین چگونگی دستیابی به تعادل منظورشناختی است. در واقع، این نظریه‌ها به ما می‌گویند که یک ترجمه «فاقد کفایت منظورشناختی» است؛ اما توضیح نمی‌دهند که این شکاف چگونه ایجاد می‌شود یا چگونه می‌توان آن را اصلاح کرد. این همان شکاف تبیینی[20] است که پژوهش حاضر در صدد پر کردن آن است.

2.2. نظریه ادب و چالش تعمیم‌پذیری بین‌فرهنگی

در حوزه منظورشناسی، نظریه ادب براون و لونسون به عنوان چارچوبی غالب، ابزاری برای تحلیل کنش‌های گفتاری در بافت اجتماعی فراهم کرد (Brown & Levinson, 1987). مدل این دو محقق بر پایه مفهوم «وجهه»[21] و راهبردهای تعدیل «کنش‌های تهدیدکننده وجهه»[22] بنا شده است. اگرچه این مدل تاثیر شگرفی داشته؛ اما از دو جهت مورد نقد جدی قرار گرفته است. نخست، مسئله سوگیری مرکزمحور آنگلوآمریکایی است. وارتنبرگ (Wartenburg, 1990)  و دیگران استدلال کرده‌اند که مفاهیمی چون «وجهه سلبی»[23] و «وجهه ایجابی»[24] ممکن است در فرهنگ‌هایی که «خود» به گونه‌ای متفاوت مفهوم‌پردازی می‌شود، به‌طور یکسان عمل نکنند. دوم، و مرتبط با پژوهش حاضر، این است که مدل براون و لونسون فاقد دقت زبانی لازم است. این مدل به‌طور کامل مشخص نمی‌کند که گویشوران یک زبان خاص چگونه از منابع دستوری و واژگانی موجود برای اجرای راهبردهای ادب استفاده می‌کنند. حوزه «منظورشناسی بینافرهنگی» به‌طور گسترده‌ای به بررسی این تفاوت‌های کاربردی پرداخته است؛ اما تمرکز آن عمدتاً بر توصیف تفاوت‌ها بوده و کمتر به ارائه یک چارچوب پیش‌بینی‌‌کننده برای مدیریت این تفاوت‌ها در فرایند ترجمه پرداخته است (Kecskes, 2014; Haugh, 2010). این شکاف عملیاتی[25] مانع از کاربرد مؤثر این نظریه ها در تحلیل ترجمه می‌شود.

3.2. وجهیت: پلی میان معناشناسی و منظورشناسی

مطالعات مربوط به «وجهیت»[26] به‌طور مستقیم به تحلیل قیدهای وجهی و سایر ابزارهای بیان موضع گوینده می‌پردازد. این حوزه به خوبی نشان داده است که وجهیت، تنها به بیان ضرورت یا احتمال محدود نمی‌شود، بلکه نقشی محوری در شکل‌دهی به روابط بینافردی و بیان ادب ایفا می‌کند. برای مثال، پژوهش‌های صورت‌گرفته بر روی زبان‌هایی مانند ژاپنی و کره‌ای به وضوح نشان می‌دهند که نشانگرهای وجهی چگونه برای رمزگذاری سلسله‌مراتب اجتماعی و فاصله به کار می‌روند (Molodchenko & You, 2021). اگرچه مطالعات وجهیت نقشه‌های معنایی دقیقی از بیان‌های وجهی ارائه داده‌اند؛ اما این یافته‌ها به ندرت با چالش‌های عملی ترجمه پیوند داده شده‌اند (Nuyts & Van Der Auwera, 2016). این شکاف میان‌رشته‌ای[27] باعث می‌شود که دانش معناشناختی- منظورشناختی وجهیت در عمل ترجمه بلااستفاده بماند. نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای با تمرکز بر «کانون اشارگی» به‌عنوان واحد تحلیل، در صدد پر کردن این شکاف است و استدلال می‌کند که حفظ این کانون، کلید انتقال موفق وجهیت و ادب است.

4.2. پژوهش‌های مرتبط با منظورشناسی و ترجمه در فارسی و ترکی: ضرورت یک مطالعه مقایسه‌ای نظام‌مند

1.4.2. مطالعات منظورشناسی فارسی و ترکی

پژوهش‌های متعددی به بررسی جنبه‌های منظورشناختی در فارسی و ترکی به صورت مجزا پرداخته‌اند. در مورد فارسی، حجم قابل توجهی از ادبیات پژوهشی به پدیده «تعارف» اختصاص یافته است ( (Soleimanifar, 2024; Shiri, 2023; Nanbakhsh, 2011). این مطالعات بر جهت‌گیری مبتنی بر همبستگی و مخاطب‌محوری در فرهنگ ارتباطی فارسی تأکید دارند. به‌طور مشابه، مطالعات مربوط به وجهیت در فارسی به تحلیل معناشناسی و کاربرد قیدهایی مانند «حتماً» و «شاید» پرداخته‌اند (Rahimian & Amouzadeh, 2013; Taleghani, 2008) . در سوی دیگر، مطالعات زبان‌شناختی ترکی به‌طور گسترده بر سیستم پیچیده ضمایر احترام و نشانگرهای ادب دستوری تمرکز کرده‌اند ( Filiz & Karakoç, 2017; Özer & Akcan, 2022 ). این پژوهش‌ها حساسیت بالای زبان ترکی به سلسله‌مراتب قدرت و فاصله اجتماعی را برجسته می‌سازند. با این حال، مشکل اصلی اینجاست که این دو رشته پژوهشی عمدتاً در انزوا نسبت به یکدیگر پیش رفته‌اند. به عبارتی، با وجود مطالعات مجزا در مورد منظورشناسی فارسی و ترکی، یک مطالعه تطبیقی نظام‌مند که به‌طور مستقیم و با روش‌شناسی کنترل‌شده به مقایسه این دو زبان بپردازد، وجود ندارد. این شکاف تطبیقی[28] مانع از شکل‌گیری یک نظریه عمومی درباره چگونگی تعامل صورت‌های زبانی با بافت‌های فرهنگی شده است.

2.4.2. مطالعات ترجمه بین فارسی و ترکی

در کنار مطالعات منظورشناسی مجزا، پژوهش‌های محدودی نیز به بررسی تطبیقی ساختارهای زبانی فارسی و ترکی در بستر ترجمه پرداخته‌اند. در مطالعه‌ای که توسط تقی ‌زاده زنوز(1391) انجام شده، ۸۹ جفت فعل معادل فارسی-ترکی از مجموعه داستان‌های کوتاه «عزاداران بَیَل» (بهرام صادقی) و ترجمه ترکی آن تحلیل شده است. این پژوهش با استفاده از چارچوب «دستور وابستگی» نشان داد که حدود ۱۵ درصد از افعال معادل در دو زبان از نظر تعداد و نوع وابسته‌ها تفاوت دارند. همچنین مشخص شد که تفاوت‌های قابل توجهی در ساختار افعال سببی و وجهی دو زبان وجود دارد که می‌تواند در فرآیند ترجمه و یادگیری زبان ایجاد مشکل کند. با این وجود، هیچ مطالعه نظام‌مندی که مستقیماً به ارزیابی کیفیت ترجمه بین فارسی و ترکی با تمرکز بر جنبه‌های منظورشناختی (به ویژه قیدهای وجهی و هم‌راستایی اشاره‌ای) پرداخته باشد، یافت نشد. پژوهش حاضر در صدد پر کردن همین شکاف پژوهشی است.

5.2. جمع‌بندی پیشینه و جایگاه نظریه پیشنهادی

همانطور که مرور پیشینه نشان داد، شکاف‌های متعددی در ادبیات موجود وجود دارد. نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای که در این مقاله ارائه می‌شود، مستقیماً در پاسخ به این شکاف‌ها شکل گرفته است. این نظریه با تلفیق بینش‌های «اشارگی»[29]، «نظریه ادب»[30]«مطالعات بازآرایی نحوی-آوایی»[31]، نوعی چارچوب پیش‌بینی‌‌کننده و علمی ارائه می‌دهد. این چارچوب ادعا می‌کند که کانون اشارگی را می‌توان به‌عنوان واحد تحلیلی محوری برای تبیین تعادل منظورشناختی در ترجمه در نظر گرفت. موفقیت ترجمه به‌طور معناداری تابعی از حفظ «هم‌راستایی» این کانون است. این ادعا نافی تأثیر سایر عناصر منظورشناختی (همچون لحن، نشانگرهای وجهی، و ضمایر) نیست؛ بلکه استدلال بر این است که این عناصر در نهایت در قالب حفظ یا تغییر کانون اشارگی قابل تحلیل و تبیین هستند. این مطالعه با انتخاب راهبردی زوج زبانی فارسی-ترکی و تمرکز بر قیدهای وجهی به عنوان «کانون‌های اشارگی»، درصدد است تا این نظریه را نه تنها در یک بافت زبانی خاص، بلکه به عنوان الگویی عمومی برای پژوهش در حوزه منظورشناسی بینافرهنگی و مطالعات ترجمه به آزمون بگذارد.

3. پرسش‌ها و فرضیه‌های پژوهش

برای بررسی تجربی نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای، پرسش‌ها و فرضیه‌های زیر هدایت‌گر فرایند انجام این پژوهش هستند.

1.3.  پرسش‌های پژوهش

1.گویشوران بومی فارسی و ترکی در ادراک خود از ادب و مناسب‌بودن قیدهای وجهی هم‌راستا با «خود» و هم‌راستا با «دیگری» در بافت‌های مختلف فاصله اجتماعی و قدرت، چه تفاوت‌هایی نشان می‌دهند؟

2. هم‌راستایی اشاره‌ای در مقایسه با تناظر واژگانی، تا چه حد می‌تواند طبیعی‌بودن و برابری ادب را در ترجمۀ جملات دستوری از فارسی به ترکی و برعکس پیش‌بینی کند؟
3. مترجمان حرفه‌ای هنگام مواجهه با ناهم‌راستایی‌های اشارگی بالقوه بین فارسی و ترکی از چه راهبردهایی استفاده می‌کنند و این راهبردها چگونه با موفقیت ترجمه مرتبط هستند؟

2.3. فرضیه‌ها

بر اساس مبانی نظری نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای و مقایسه راهبردی فارسی و ترکی، فرضیه‌های زیر آزمون شدند:

فرضیه 1: تغییرات نظام‌مندی در ادراک قیدهای وجهی بین دو زبان مشاهده خواهد شد، به این صورت که گویش‌وران فارسی، قیدهای هم‌راستا با «خود» را در بافت‌های با فاصله اجتماعی کم، مودب‌تر ارزیابی می‌کنند، در حالی که گویش‌وران ترکی، قیدهای هم‌راستا با «دیگری» را در بافت‌های با فاصله اجتماعی زیاد و عدم تقارن قدرت بالا، مودب‌تر می‌دانند.

فرضیه 2: ترجمه‌هایی که هم‌راستایی اشاره‌ای را حفظ می‌کنند، در مقایسه با ترجمه‌هایی که ناهم‌راستایی اشاره‌ای دارند، نمرات به‌مراتب بالاتری در طبیعی‌بودن و تعادل ادب دریافت خواهند کرد.

فرضیه 3: هم‌راستایی اشاره‌ای، پیش‌بینی‌کننده‌ای قوی‌تر برای موفقیت ترجمه نسبت به معادل‌سازی واژگانی تحت‌اللفظی بین قیدهای وجهی مبدأ و مقصد خواهد بود.

فرضیه اول در صورت نبود تفاوت معنادار بین دو زبان یا جهت خلاف پیش‌بینی رد می‌شود. فرضیه دوم در صورت نبود همبستگی معنادار بین هم‌راستایی اشاره‌ای و شاخص‌های موفقیت ترجمه (r < 0.3, p > 0.05) رد خواهد شد. فرضیه سوم نیز در صورتی رد می‌شود که ضریب همبستگی «تناظر واژگانی» با شاخص‌های موفقیت ترجمه کمتر از ضریب همبستگی «هم‌راستایی اشاره‌ای» نباشد (یعنی هم‌ارز یا بیشتر باشد).

4. چارچوب نظری: نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای

1.4. مبانی مفهومی اشارگی و هم‌راستایی[32]

نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای چارچوبی پیشنهادی است که تعادل در ترجمه را به عنوان حفظ هم‌راستایی زاویه بین متن مبدأ و مقصد مفهوم‌سازی می‌کند. ترجمه زمانی هم‌راستا در نظر گرفته می‌شود که رابطه بنیادین بین گوینده، شنونده و محتوای گزاره‌ای در سراسر زبان‌ها ثابت بماند، حتی اگر ساختارهای واژگانی یا نحوی مورد استفاده برای بیان آن رابطه به طور قابل توجهی متفاوت باشند. این نظریه سه سنت نظری ریشه‌دار را با یکدیگرتلفیق می‌کند:

1. اشارگی زبانی[33]: با پیروی از لاینز و فروالی، نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای بر این باور استوار است که همه گفته‌ها یک «کانون اشارگی»، یک «نقطه صفر» زاویه‌ای، ایجاد می‌کنند که معنا از آن جهت‌ می‌گیرد (Lyons, 1977; Frawley, 2013). این مرکز از اشارگی مکانی و زمانی فراتر رفته و «اشارگی اجتماعی» را در بر می‌گیرد که روابط اجتماعی را مستقیماً در دستور و واژگان رمزگذاری می‌کند.
2. نظریه ادب: با بسط مدل بنیادین براون و لونسون در مورد کار وجهه، نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای یک سازوکار زبانی خاص برای چگونگی عملیاتی‌شدن ادب ارائه می‌دهد. در این نظریه، باور بر این است که انتخاب‌های اشارگی یکی از ابزارهای اولیه برای انجام کنش‌های تهدیدکننده یا حافظ وجهه هستند.
3. بازآرایی در ترجمه: نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای مفهوم «بازآرایی» را از مطالعات نحوی-آوایی اقتباس می‌کند (Mazdeh, 2025). در این مطالعات، «بازآرایی» به فرآیندی گفته می‌شود که طی آن عناصر زبانی از جایگاه «پایه‌ای» یا «بنیادین» خود به سطوح سطحی‌تر حرکت می‌کنند و در این حرکت، ویژگی‌هایی مانند تکیه و آهنگ تغییر می‌کند. ادعای اصلی این است که هر ساختار سطحی را می‌توان به یک ساختار زیربنایی (پایه‌ای) بازگرداند و تفاوت‌های ظاهری را از طریق قوانین بازآرایی تبیین کرد.

در نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای، این مفهوم به حوزه منظورشناسی تعمیم داده می‌شود. سازوکار پیشنهادی به این صورت است: هر گفته دارای یک «کانون اشارگی پایه‌ای» (deictic center) است که روابط اجتماعی و زاویه دید گوینده را رمزگذاری می‌کند. در فرایند ترجمه، مترجم می‌تواند صورت‌های سطحی (واژگان، ساختار نحوی، نشانگرهای وجهی) را تغییر دهد، اما اگر بتوان «ردپای» این تغییرات را تا کانون اشارگی زیربنایی دنبال کرد و آن را حفظ نمود، ترجمه موفق خواهد بود. به عبارت دیگر، «هم‌راستایی اشاره‌ای» حاصل «بازآرایی موفق» عناصر سطحی بدون تغییر در کانون زیربنایی است.

برای مثال، جمله فارسی «حتماً به مهمانی بیا» (هم‌راستا با خود) و ترجمه ترکی «Bu partiye kesinlikle gel»  (هم‌راستا با خود) از نظر واژگانی متفاوت هستند؛ اما می‌توان آنها را به یک «ساختار زیربنایی» (گوینده با اقتدار به شنونده‌ای نزدیک اصرار می‌کند) بازگرداند. در مقابل، ترجمه «Bu partiye eminlikle gel» (هم‌راستا با دیگری) اگرچه از نظر واژگانی نزدیک‌تر به «حتماً» نیست؛ اما نمی‌توان آن را به همان ساختار زیربنایی بازگرداند؛ بنابراین «بازآرایی» ناموفق بوده است. شایان ذکر است که این قیاس صرفاً به عنوان یک تمثیل آموزشی [34]مطرح شده است، نه یک همسانی کامل ساختاری. هدف، نشان دادن این نکته است که همان‌گونه که در نحو-آوایی می‌توان عناصر سطحی را به ساختارهای زیربنایی بازگرداند، در منظورشناسی ترجمه نیز می‌توان صورت‌های سطحی را به کانون اشارگی زیربنایی بازگرداند. تأیید اعتبار این قیاس نیازمند پژوهش‌های مستقل است.

1.1.4. تمایز از مطالعات پیشین «تغییر اشارگی»[35]

پیش از این، پژوهش‌هایی در حوزه روایت‌شناسی و ترجمه داستان به پدیده »تغییر اشارگی» پرداخته‌اند (مانند Segal, 1995; Duchan, Bruder, & Hewitt, 1995; Abualadas, 2019 ). این مطالعات عمدتاً بر توصیف چگونگی تغییر زاویه دید راوی در متن ادبی متمرکز بوده‌اند. اما نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای فراتر از توصیف، به دنبال ارائه یک چارچوب پیش‌بینی‌کننده برای ارزیابی موفقیت ترجمه است. به عبارت دیگر، مطالعات پیشین به «چه اتفاقی می‌افتد» (تغییر زاویه) پرداخته‌اند، در حالی که نظریه حاضر به «چه چیزی باید حفظ شود تا ترجمه موفق باشد» (هم‌راستایی کانون اشارگی) می‌پردازد. همچنین، این نظریه برای اولین بار مفهوم «بازآرایی» را از حوزه نحو-آوایی به منظورشناسی ترجمه تعمیم می‌دهد و معیاری عملیاتی برای سنجش «هم‌راستایی» ارائه می‌کند.

جدول 1- سازه‌های هسته‌ای نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای

Table 1- The underlying constructs of deictic alignment theory

2.4. نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای و گونه‌شناسی هم‌راستایی در ترجمه

نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای پیش‌بینی می‌کند که موفقیت ترجمه تابعی از هم‌راستایی اشاره‌ای است، نه وفاداری معنایی[36]. این نظریه «وفاداری»[37] در ترجمه را به عنوان وفاداری به «هندسه بینافردی»[38] ، یعنی پیکربندی این که چه کسی صاحب قدرت است، فاصله اجتماعی چیست و این‌ها چگونه از طریق زاویه زبانی رمزگذاری می‌شوند، بازتعریف می‌کند.

جدول ۲- انواع هم‌راستایی اشاره‌ای با مثال

Table 2- Different ttypes of deictic alignment with examples‌

1. قیدهای ترکی به کاررفته در جدول:

• kesinlikle: به معنای «قطعاً / حتماً» است. این قید بر اصرار، اقتدار و اطمینان گوینده تأکید دارد و در موقعیت‌های صمیمی و برابر به کار می‌رود (هم‌راستا با خود).
• eminlikle : به معنای «با اطمینان / مطمئناً» است. این قید بر احترام به قضاوت شنونده و حفظ فاصله اجتماعی تأکید دارد و در موقعیت‌های رسمی و با عدم تقارن قدرت به کار می‌رود (هم‌راستا با دیگری).

2. نکته مهم: اگرچه هر دو قید kesinlikle و eminlikle در ترجمه تحت‌اللفظی به فارسی گاهی «حتماً» یا «مطمئناً» ترجمه می‌شوند؛ اما در نظام منظورشناختی زبان ترکی کارکردهای متفاوت و متمایزی دارند. نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای بر حفظ این کارکرد منظورشناختی (هم‌راستایی با خود یا دیگری) تأکید دارد، نه صرفاً ترجمه تحت‌اللفظی قیدها.

3. علامت‌گذاری: علامت «←» در ستون توجیه به معنای «منجر به / حفظ می‌کند» است.
4. روش‌شناسی

1.5. طرح پژوهش

پژوهش حاضر بر اساس یک طرح ترکیبی ترتیبی-[39]توضیحی اجرا شد. این طرح در دو مرحله اصلی اجرا شد: ابتدا یک مرحله کمی برای آزمون فرضیه‌های اصلی و سپس یک مرحله کیفی برای تفسیر عمیق‌تر نتایج کمی. این رویکرد، امکان مثلث‌سازی داده‌های حاصل از ادراک، تولید و ارزیابی را فراهم می‌کرد. نتایج مرحله ادراک (مرحله ۱) برای طراحی دقیق‌تر سناریوهای مرحله ترجمه (مرحله ۲) و نتایج تحلیل کیفی یادداشت‌های مترجمان برای تبیین دلایل موفقیت یا شکست ترجمه‌ها در مرحله ارزیابی (مرحله ۳) به کار گرفته شد.

2.5. شرکت‌کنندگان

در مجموع ۱۸۰ شرکت‌کننده در سه مرحله جذب شدند. برای جلوگیری از اثرات یادگیری، از شرکت‌کنندگان هر مرحله، شرکت در مراحل دیگر ممنوع بود. نمونه‌گیری به روش در دسترس [40]از میان جامعه دانشگاهی صورت گرفت.

تکلیف ادراک (۱۲۰ نفر): 60 گویشور بومی (30 زن، 30 مرد) و 60 گویشور بومی ترکی (30 زن، 30 مرد) در این مطالعه شرکت کردند. دامنه سنی شرکت‌کنندگان بین ۲۰ تا ۳۵ سال بود. همه تک‌زبانه، دارای تحصیلات دانشگاهی و فاقد تجربه حرفه‌ای ترجمه بودند که از طریق اعلان‌های عمومی در دانشکده‌های ادبیات دانشگاه اصفهان و دانشگاه استانبول جذب شدند. این رویکرد اگرچه تعمیم‌پذیری نتایج را به کل جمعیت گویشوران این دو زبان محدود می‌سازد، اما دسترسی به نمونه‌ای همگن و کنترل‌شده از نظر سطح تحصیلات و سن را ممکن ساخت که هدف اولیه مطالعه بود.

تکلیف ترجمه (۲۰ نفر): 20 مترجم دوزبانه در دو گروه مساوی (۱۰ نفر در مسیر فارسی→ترکی و ۱۰ نفر در مسیر ترکی→فارسی) در این مطالعه شرکت کردند. «مترجم حرفه‌ای» در این پژوهش بر اساس مجموعه معیارهای زیر تعریف شده است:

۱. معیار تجربی: داشتن حداقل ۵ سال سابقه کار رسمی و مستمر در دارالترجمه‌های معتبر یا به عنوان مترجم آزاد با ارائه نمونه‌کار و فاکتورهای رسمی.

۲. معیار مدرکی:  دارا بودن حداقل مدرک کارشناسی در یکی از رشته‌های مترجمی، زبان‌شناسی یا ادبیات (با تأیید ریزنمرات).

۳. معیار عملکردی (آزمون غربالگری): همه داوطلبان یک آزمون غربالگری متشکل از ۵ جمله با چالش منظورشناختی (شامل قیدهای وجهی و ساختارهای دستوری مرتبط با ادب) را ترجمه کردند. افرادی وارد مطالعه شدند که:

• ترجمه آن‌ها توسط دو ارزیاب مستقل نمره حداقل ۶ از ۷ را در مقیاس «طبیعی‌بودن برای زبان مقصد» کسب کند.
• در یادداشت‌های توجیهی خود به جنبه‌های منظورشناختی و بافتی ترجمه اشاره کرده باشند (نه صرفاً معادل‌یابی واژگانی).
•  

۴. معیار حذف: مترجمانی که عمدتاً بر ترجمه متون فنی، حقوقی یا اداری بدون چالش منظورشناختی تمرکز داشتند، از مطالعه حذف شدند.

بدین ترتیب، تمایز «مترجم حرفه‌ای» از «غیرحرفه‌ای» بر اساس فقدان هر یک از معیارهای فوق (به ویژه نمره زیر ۶ در آزمون غربالگری، کمتر از ۵ سال سابقه، یا نداشتن مدرک مرتبط) امکان‌پذیر شده است.

• تکلیف ارزیابی (۴۰ نفر): یک گروه جداگانه متشکل از ۲۰ گویشور تک‌زبانه فارسی و ۲۰ گویشور تک‌زبانه ترکی که از نظر جمعیت‌شناختی (سن و جنسیت) با گروه ادراک مطابقت داشتند. این گروه خروجی تکلیف ترجمه را ارزیابی کردند.

برای تکلیف ادراک، دعوت‌نامه برای ۲۰۰ نفر (۱۰۰ فارسی‌زبان، ۱۰۰ ترکی‌زبان) ارسال شد. از این میان، ۱۴۰ نفر پرسشنامه را شروع کردند و ۱۲۰ نفر آن را به طور کامل تکمیل کردند (نرخ تکمیل: ۸۵.۷٪). برای تکلیف ترجمه، دعوت‌نامه برای ۴۰ مترجم حرفه‌ای ارسال شد. ۲۸ نفر آزمون غربالگری را شروع کردند، ۲۲ نفر آن را تکمیل کردند، و در نهایت ۲۰ نفر واجد شرایط وارد مطالعه شدند (نرخ پذیرش نهایی: ۵۰٪). برای تکلیف ارزیابی، از ۶۰ نفر دعوت به عمل آمد، ۴۸ نفر شروع کردند و ۴۰ نفر تکمیل کردند (نرخ تکمیل: ۸۳.۳٪). از تمام شرکت‌کنندگان رضایت آگاهانه کتبی گرفته شد.  جدول زیر مشخصات جمعیت شناختی شرکت کنندگان را نشان می‌دهد:

جدول 3- ویژگی‌های جمعیت‌شناختی شرکت‌کنندگان

Table 3- Participants’ Demographic Features

همه شرکت‌کنندگان در دامنه سنی ۲۰ تا ۳۵ سال قرار داشتند. میانگین سنی گروه‌های ادراک (فارسی‌زبانان و ترکی‌زبانان) به ترتیب ۲۵.۴ و ۲۶.۱ سال و گروه‌های مترجم ۳۴.۷ و ۳۳.۹ سال بود. تفاوت معناداری از نظر سن بین گروه‌ها وجود نداشت (برای گروه ادراک: p > 0.05؛ برای گروه مترجمان p > 0.05). بنابراین، سن به‌عنوان متغیر مخدوش‌کننده در تحلیل‌های بعدی لحاظ نشد.

3.5. مطالب مورد استفاده و ابزارها

مطالب اصلی مورد استفاده شامل هشت سناریوی کوتاه بود که به صورت نوشتاری ارائه و در قالب آنها، دو متغیر مستقل به طور نظام‌مند کنترل شدند: ۱. فاصله اجتماعی (کم در مقابل زیاد) و ۲. مناسبات قدرت (برابر در مقابل نامتقارن).

سناریوهای مورد استفاده در این پژوهش به‌صورت مصنوعی (ساخته‌شده) بر اساس چارچوب نظری پژوهش و با الهام از الگوهای زبانی رایج در متون نمایشی و مکالمات روزمره فارسی و ترکی طراحی شدند. برای اطمینان از طبیعی‌ بودن و عدم ساختگی بودن سناریوها، تمامی سناریوها در مرحله آزمایشی(pilot)  در اختیار ۱۰ گویشور بومی هر دو زبان قرار گرفت و از آنها خواسته شد تا میزان «طبیعی ‌بودن» و «قابل‌باور بودن» هر سناریو را در مقیاس ۷ درجه‌ای ارزیابی کنند. میانگین نمرات طبیعی ‌بودن برای سناریوهای فارسی ۶.۲ و برای سناریوهای ترکی ۶.۰ بود که نشان‌دهنده طبیعی ‌بودن قابل قبول سناریوهاست. همچنین، از شرکت‌کنندگان مرحله آزمایشی خواسته شد تا پیشنهادهای خود را برای بهبود سناریوها ارائه دهند که منجر به ویرایش جزئی در دو سناریو شد.

برای اطمینان از معادل‌سازی منظورشناختی[41] سناریوهای فارسی و ترکی، از روش ترجمه معکوس[42] استفاده شد. سناریوهای فارسی ابتدا توسط یک مترجم حرفه‌ای دوزبانه (فارسی-ترکی) به ترکی ترجمه شد. سپس، ترجمه ترکی توسط مترجم دیگری که از نسخه اصلی فارسی بی‌اطلاع بود، مجدداً به فارسی بازگردانده شد. دو زبان‌شناس متخصص (یکی فارسی‌زبان و یکی ترکی‌زبان) نسخه اصلی فارسی و نسخه بازگردانده‌شده به فارسی را از نظر معادل‌سازی منظورشناختی (نه لفظی) مقایسه کردند. در مواردی که تفاوت معناداری در معنا یا بار منظورشناختی مشاهده می‌شد، سناریوها بازبینی و فرایند تکرار شد. این فرایند برای سناریوهای ترکی به فارسی نیز به‌طور متقارن انجام شد. در نهایت، روایی محتوایی سناریوها توسط سه متخصص زبان‌شناسی و مطالعات ترجمه تأیید گردید.

این سناریوها طی یک مرحله آزمایشی [43] طراحی و اعتبارسنجی شدند. در این مرحله، ۱۰ دانشجو (۵ فارسی‌زبان و ۵ ترکی‌زبان) که در نمونه اصلی حضور نداشتند، سناریوها را از نظر وضوح، طبیعی بودن و عدم ابهام بررسی کردند. بازخورد آن‌ها منجر به ویرایش جزئی در برخی سناریوها شد. ( برای مشاهده مجموعه کامل سناریوها و ترجمه‌های بازگشتی، رجوع شود به پیوست الف)

جدول 4- طراحی سناریو و نمونه‌های محرک

Table 4- Development of scenarios and prompts

• ابزار تکلیف ادراک و ارزیابی: پرسشنامه‌ها با استفاده از Google Forms طراحی شدند. هر سناریو به همراه دو مقیاس لیکرت ۷ درجه‌ای، برای مناسب‌بودن و میزان ادب، ارائه شد. برای سنجش پایایی ابزار، ضریب آلفای کرونباخ برای هر دو مقیاس محاسبه شد که نتایج نشان‌دهنده پایایی مطلوب بود (همانندی > .85).
• ابزار تکلیف ترجمه: یک صفحه وب اختصاصی با استفاده از Google Forms طراحی شد. از مترجمان خواسته شد تا ترجمه‌ای ارائه دهند که برای زبان و بافت مقصد، طبیعی و مناسب به نظر برسد. همچنین، از آنها خواسته شد تا در موارد چالش‌برانگیز، یادداشت‌های کوتاهی برای توجیه تصمیم خود ارائه دهند.
•  

۵. ۴.  روش جمع آوری داده

با توجه به ماهیت بین‌المللی پژوهش و برای ساده‌سازی فرایند جذب و همکاری، تمام مراحل جمع‌آوری داده به‌صورت غیرهمزمان و از طریق ایمیل انجام شد. این روش، ضمن حفظ یکپارچگی داده‌ها، امکان مشارکت گسترده و بدون محدودیت زمانی- مکانی را فراهم می‌کند.

مراحل جمع‌آوری داده به‌صورت زیر اجرا شد:

1. مرحله ۱ (ادراک) و مرحله ۳ (ارزیابی):
   • جذب و رضایت: برای هر دو گروه (ادراک و ارزیابی)، از طریق اعلان‌های عمومی در دانشگاه‌ها، یک ایمیل معرفی ارسال شد. این ایمیل حاوی توضیحات پژوهش و یک لینک به فرم رضایت‌نامه دیجیتال (Google Forms) بود. فقط افرادی که این فرم را تکمیل و ارسال می‌کردند، در مرحله بعد شرکت داده می‌شدند.
   • توزیع پرسشنامه: بلافاصله پس از ثبت رضایت، یک ایمیل خودکار حاوی لینک مستقیم پرسشنامه اصلی (Google Forms) برای شرکت‌کننده ارسال می‌شد. در این ایمیل، دستورالعمل‌های زیر به وضوح ذکر شده بود:

«لطفاً این پرسشنامه را در یک جلسه و در حدود ۲۰ دقیقه تکمیل کنید. لطفاً در یک مکان آرام و بدون مزاحمت قرار داشته باشید».

• کنترل و استانداردسازی: برای جلوگیری از پاسخ‌های تکراری و مدیریت فرایند، تنظیمات Google Forms به گونه‌ای تعیین شد که فقط یک پاسخ برای هر آدرس ایمیل قابل ثبت باشد. همچنین، ترتیب نمایش سناریوها در پرسشنامه به‌صورت تصادفی برای هر شرکت‌کننده تنظیم شد. این روش، تعادل مطلوبی بین دقت علمی و امکان عملیاتی برقرار می‌کند.

2. مرحله ۲ (ترجمه):
   • این مرحله نیز به صورت نامتقارن[44] انجام شد. مترجمان پس از تأیید صلاحیت، لینک صفحه وب اختصاصی (Google Forms) را از طریق ایمیل دریافت کردند.
   • شرکت‌کنندگان بازه زمانی ۴۸ ساعته برای تکمیل تکلیف داشتند تا بتوانند در زمان مناسب خود آن را انجام دهند. در دستورالعمل‌ها از آن‌ها خواسته شد تا از استفاده از ابزارهای ترجمه ماشینی خودداری کنند.

5.5. تحلیل داده‌ها

در این پژوهش، برای تحلیل داده‌ها از رویکردی ترکیبی شامل روش‌های کمی و کیفی استفاده شد. در بخش اول (کدگذاری هم‌راستایی)، برای جلوگیری از مشکل دور باطل،[45] کدگذاری بر اساس معیارهای زبانی-عملیاتی مستقل از نظریه انجام شد، نه صرفاً قضاوت مستقیم بر اساس مفهوم «هم‌راستایی». این معیارها شامل (۱) نوع قید وجهی به کاررفته (در ترکی:  kesinlikle به‌عنوان نشانگر اقتدار گوینده و eminlikle به‌عنوان نشانگر احترام به شنونده؛ در فارسی: «حتماً» به عنوان نشانگر اقتدار گوینده و «مطمئناً» به‌عنوان نشانگر احترام به شنونده)، (۲) ساختار فعل (فعل امری جمع یا مفرد، فعل التزامی، و ساختارهای مودبانه مانند «لطفاً» و «خواهشمندیم»)، و (۳) ضمیر به‌کاررفته («تو» در مقابل «شما» در فارسی، و اضافه شدن -iz  جمع به فعل در ترکی برای احترام). دو زبان‌شناس متخصص که به هر دو زبان (فارسی و ترکی) مسلط بودند و از جزئیات نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای آگاهی نداشتند، صرفاً بر اساس این معیارهای عینی هر ترجمه را در یکی از چهار دسته (هم‌راستا با خود، هم‌راستا با دیگری، ناهم‌راستا خود→دیگری، ناهم‌راستا دیگری→خود) طبقه‌بندی کردند. برای اطمینان از اعتبار کدگذاری، پایایی بین‌ارزیاب محاسبه شد (کاپای کوهن = ۰/۸۹). در مواردی که اختلاف‌نظر وجود داشت، از طریق بحث به توافق رسیدند.

در این پژوهش، «تناظر واژگانی» به‌عنوان تطابق مستقیم قید وجهی مبدأ با رایج‌ترین معادل فرهنگ لغتی آن در زبان مقصد تعریف می‌شود. بر اساس فرهنگ‌های دوزبانه استاندارد ( Redhouse Turkish-Persian Dictionary, 1972) معادل‌های پیشنهادی به این صورت است:

• «حتماً» (فارسی) ← kesinlikle (ترکی) ] و نه [eminlikle
• «مطمئناً» (فارسی) ← eminlikle (ترکی)] و نه[kesinlikle

بدین ترتیب، ترجمه‌هایی که از این تطابق پیروی کنند، نمره «تناظر واژگانی کامل» (۱) و ترجمه‌هایی که از تطابق پیروی نکنند، نمره «تناظر واژگانی صفر» (۰) دریافت می‌کنند. این متغیر به عنوان یک معیار baseline (خط پایه) برای مقایسه با هم‌راستایی اشاره‌ای به کار رفته است.

در مرحله بعد، در بخش تحلیل داده‌های کمی، از نرم‌افزار SPSS استفاده شد. برای بررسی اثرات زبان و بافت بر رتبه‌بندی‌های ادب، از روش تحلیل واریانس دوطرفه بهره گرفته شد. همچنین، تحلیل همبستگی پیرسون برای بررسی رابطه بین هم‌راستایی و نمرات ارزیابی به کار رفت.

در بخش تحلیل داده‌های کیفی، یادداشت‌های توجیهی مترجمان (به زبان مادری خودشان) با استفاده از «تحلیل مضمون» مورد بررسی قرار گرفت. هدف، شناسایی مضامین تکراری و استخراج راهبردهای آگاهانه یا شهودی آن‌ها بود. این تحلیل به درک عمیق‌تر فرآیندهای تصمیم‌گیری مترجمان هنگام مواجهه با چالش‌های هم‌راستایی اشاره‌ای کمک کرد.

۶. یافته‌ها

۶. ۱. مطالعه ادراک: هنجارهای منظورشناختی بینازبانی (آزمون فرضیه ۱)

مطالعه ادراک، تفاوت‌های واضح و از نظر آماری معناداری در چگونگی ارزیابی قیدهای وجهی توسط گویش‌وران فارسی و ترکی نشان داد.

جدول 5- میانگین رتبه‌بندی‌های ادب (و انحراف معیار) بر اساس زبان و بافت

Table 5- The mean and standard deviation of politeness ranking based on language and context

بررسی دقیق‌تر جدول ۵ نشان می‌دهد که در هر دو زبان، تفاوت میانگین نمرات دو قید در برخی بافت‌ها کمتر از حد انتظار است. در داده‌های فارسی، فاصله بین نمرات «حتماً» و «مطمئناً» در بافت «فاصله کم، قدرت نامتقارن» نسبتاً کم است (۵.۹ در مقابل ۴.۵) و در بافت «فاصله زیاد، قدرت برابر» نیز همین الگو تکرار می‌شود (۴.۱ در مقابل ۵.۹). در داده‌های ترکی نیز تفاوت میانگین kesinlikle و eminlikle در بافت «فاصله زیاد، قدرت نامتقارن» به طور قابل انتظاری بزرگ است (۴.۵ در مقابل ۶.۳)، اما در بافت «فاصله کم، قدرت برابر» این تفاوت کمتر است (۵.۸ در مقابل ۳.۲). این یافته‌ها نشان می‌دهد که انتخاب میان دو قید در هر دو زبان کاملاً دوقطبی نیست و در برخی بافت‌های مرزی، هر دو گزینه ممکن است قابل قبول باشند. این موضوع در فرضیه اول پیش‌بینی نشده بود و می‌تواند موضوع پژوهش‌های آینده باشد.

برای بررسی دقیق‌تر تأثیر متغیرهای زبان، فاصله اجتماعی و قدرت بر درک ادب، از تحلیل واریانس دوطرفه استفاده شد. نتایج این تحلیل که در جدول 6 ارائه شده است، وجود یک تعامل سه‌گانه معنادار بین این عوامل را نشان می‌دهد ( p < 0.001 ). این یافته تأیید می‌کند که ادراک ادب در فارسی و ترکی نه تنها تحت تأثیر هر یک از این متغیرهاست، بلکه ترکیب خاص آن‌ها نیز اثرات متفاوتی ایجاد می‌کند. به ویژه، اندازه اثر قابل توجه تعامل زبان × فاصله اجتماعی(۰.۰۵۸ η²=) حاکی از آن است که حساسیت به فاصله اجتماعی در دو زبان به شکل متفاوتی بر قضاوت ادب تأثیر می‌گذارد.

جدول 6- نتایج تحلیل واریانس دوطرفه برای رتبه‌بندی‌های ادب (مطالعه ادراک)

Table 6- The results of two-way ANOVA for politeness ranking (perception study)

در مرحله بعد، برای سنجش رابطه بین حفظ هم‌راستایی اشاره‌ای و موفقیت ترجمه، از تحلیل همبستگی پیرسون استفاده شد. جدول ۶ ماتریس همبستگی بین متغیرهای اصلی را نشان می‌دهد. همان‌گونه که مشاهده می‌شود، هم‌راستایی اشاره‌ای با «طبیعی بودن ترجمه» (r = 0.68) و «تعادل ادب» (r = 0.74) همبستگی بسیار قوی دارد. در مقابل، همبستگی «تناظر واژگانی» با این دو شاخص موفقیت، ضعیف و حاشیه‌ای است (r ≈ 0.3).  این شکاف آشکار در ضرایب همبستگی، پشتوانه آماری محکمی برای فرضیه‌های ۲ و ۳ فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد که حفظ زاویه اشارگی نسبت به وفاداری واژگانی، پیش‌بینی‌کننده به‌مراتب بهتری برای کیفیت ترجمه است:

جدول 7- ماتریس همبستگی برای سنجه‌های ارزیابی ترجمه (تعداد N=160 گفته ترجمه‌شده)

Table 7- The correlation matrix for translation evaluation factors (160 translated statements)

یادداشت: * p < ۰.۰۵, ** p < ۰.۰۱, *** p < ۰.۰۰۱

یافته‌های کلیدی:

• اولویت انتخاب در فارسی: قید «حتماً» در بافت‌های با فاصله کم، به‌ویژه موارد مربوط به الزام، به‌طور معناداری مؤدب‌تر ارزیابی شد. این قید به‌عنوان نشانگر هم‌راستا با «خود» برای همبستگی یا اقتدار عمل می‌کند. در مقابل، «مطمئناً» در بافت‌های با فاصله زیاد، به‌ویژه برای منع، ترجیح داده شد که نقش نشانگر هم‌راستا با «دیگری» برای احترام را ایفا می‌کند.
• اولویت انتخاب در ترکی: Kesinlikle انعطاف‌پذیری بیشتری نشان داد، اما همچنان در سناریوهای الزام مورد ترجیح قرار گرفت که آن را با کارکرد هم‌راستا با «خود» همسو می‌کند. نکته حائز اهمیت این که eminlikle  تقریباً به‌طور انحصاری برای منع‌های رسمی محفوظ بود که حساسیت شدید به بافت و یک کارکرد واضح هم‌راستا با «دیگری» و احترام‌آمیز را نشان می‌داد. این نتایج، فرضیه ۱ را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد که یک تغییر نظام‌مند بینازبانی وجود دارد: کاربرد وجهی در فارسی به سمت ایجاد همبستگی در روابط نزدیک جهت‌گیری شده است، در حالی که کاربرد وجهی در ترکی، فاصله سلسله‌مراتبی را به‌طور واضح‌تری مشخص می‌کند.

۶.2. مطالعه ترجمه: هم‌راستایی به عنوان پیش‌بینی‌کننده موفقیت (آزمون فرضیه‌های ۲ و ۳)

مطالعه ترجمه، پشتیبانی قدرتمندی برای نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای فراهم کرد. تحلیل همبستگی پیرسون نشان داد که هم‌راستایی اشاره‌ای پیش‌بینی کننده ای به‌مراتب قوی‌تر برای موفقیت ترجمه نسبت به وفاداری واژگانی است. هم‌راستایی اشاره‌ای با «طبیعی‌بودن ترجمه» و «برابری میزان ادب» همبستگی قوی داشت. در مقابل، «تناظر واژگانی» همبستگی ضعیف و تنها حاشیه‌ای معنادار با همان سنجه‌های موفقیت نشان داد.

جدول 8- نمونه‌های ترجمه با کدگذاری هم‌راستایی و ارزیابی‌ها

Table 8- Translation samples with alignment and evaluation coding

برای نشان دادن اهمیت هم‌ترازی اشاره‌ای در عمل، چند مثال دیگر از ترجمه‌های شرکت‌کنندگان در مطالعه ارائه شده است:

• مثال ۱:
  • متن مبدأ (فارسی): حتماً به جلسه فردا بیایید. [مدیر به کارمندان]
  • ترجمه ناهم‌راستا (ترکی): Yarınki toplantıya kesinlikle gelin. ( ترجمه تحت‌اللفظی به فارسی: قطعاً به جلسه فردا بیایید.)
  • ترجمه هم‌راستا (ترکی):
  • Yarınki toplantıya mutlaka katılmanızı rica ederiz. ( ترجمه تحت‌اللفظی به فارسی: حتماً از شما خواهشمندیم که در جلسه فردا شرکت کنید.)

در مثال فوق، استفاده از 'kesinlikle' در بافت رسمی، حسی از دستوری مستقیم و اقتدارگرایانه ایجاد می‌کند که در فرهنگ ارتباطی ترکی ممکن است نامناسب باشد. در مقابل، ترجمه دوم با استفاده از ساختار مودبانه‌تر، کانون اشارگی را حفظ می‌کند.

• مثال ۲:
  • متن مبدأ (ترکی) Bu konuyu eminlikle araştırmalıyız. [همکاران هم‌سطح]
  • ترجمه ناهم‌راستا (فارسی): حتماً باید این موضوع را بررسی کنیم.
  • ترجمه هم‌راستا (فارسی): مطمئناً باید این موضوع را بررسی کنیم.

در این مثال، 'eminlikle'  در ترکی حس تعهد جمعی و همکاری را منتقل می‌کند، در حالی که 'حتماً' در فارسی ممکن است حس اصرار فردی را القا کند. 'مطمئناً' در این بافت، حس مشابهی از تعهد جمعی را حفظ کرده است.

این یافته‌ها فرضیه دوم را  تأیید می‌کنند مبنی‌بر ‌اینکه ترجمه‌های هم‌راستا از نظر اشارگی، به‌طور معناداری طبیعی‌تر و مودب‌تر فهمیده می‌شوند. تفاوت فاحش در ضرایب همبستگی بین هم‌راستایی اشاره‌ای و تناظر واژگانی، پشتیبانی قدرتمندی برای فرضیه ۳ فراهم می کند.

3.6. تحلیل کیفی راهبردهای مترجمان (پاسخ به پرسش پژوهش ۳)

تحلیل کیفی یادداشت‌های مترجمان، سطح بالایی از آگاهی فرازبانی و راهبردهای خاصی برای حفظ هم‌راستایی اشاره‌ای را آشکار کرد. یکی از مترجمان اظهار داشت: «می‌دانم که hatman  و kesinlikle  معادل‌های فرهنگ لغتی کاملی نیستند؛ اما بین دوستان، همان حس رُک‌گویی را ایجاد می‌کنند. استفاده از eminlikle  در اینجا مانند این است که برای یک قرار بازی، کت و شلوار بپوشی، فقط یک فاصله عجیب و غیرضروری ایجاد می‌کند.» این گفته، کاربرد شهودی اصول نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای را نشان می‌دهد.

راهبرد دیگر که در یادداشت‌های مترجمان تکرار می‌شد، تعویض آگاهانه صورت‌های فعلی یا ضمایر برای جبران فقدان معادل وجهی مستقیم بود. برای نمونه، یکی از مترجمان در مسیر ترکی→فارسی توضیح داد: «در جمله ترکی Bu işi yapmalısın  (باید این کار را بکنی)، فعل امری مستقیم وجود ندارد. اما برای انتقال حس اقتدار (هم‌راستا با خود) در فارسی، به جای گفتن «لطفاً این کار را بکن»، از فعل امری «بکن» استفاده کردم تا همان حس دستوری مستقیم حفظ شود».

در مثالی دیگر، مترجمی در مسیر فارسی→ترکی برای حفظ احترام در بافت رسمی، ضمیر «شما» را در ترجمه ترکی با اضافه کردن -iz به فعل (ضمیر فاعلی مفعولی جمع برای احترام) جایگزین کرد: «به جای Yap (بکن)، نوشتم   Yapın  (بکنید - جمع/مودبانه) تا فاصله اجتماعی حفظ شود.»

این سه نمونه نشان‌دهنده سه راهبرد اصلی مترجمان حرفه‌ای در مواجهه با چالش‌های هم‌راستایی اشاره‌ای است: (۱) تشخیص تفاوت ظریف معادل‌های فرهنگ لغتی، (۲) تغییر ساختار فعل (از التزامی به امری)، و (۳) تغییر ضمیر و ساختار فعل برای حفظ احترام در بافت رسمی.

۶. ۴. خلاصه نتایج

داده‌ها شواهد قانع‌کننده و چندوجهی برای نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای فراهم آوردند. مطالعه درک نشان داد که فارسی و ترکی، الگو‌های اشارگی متمایزی برای قیدهای وجهی خود دارند که فرضیه ۱ را تأیید می‌کند. مطالعه ترجمه نشان داد مترجمانی که با حفظ کانون اشارگی، این تفاوت‌ها را مدیریت می‌کنند، به نتایج به‌مراتب بهتری دست می‌یابند که فرضیه ۲ را تأیید می‌کند. ضرایب همبستگی قوی و برتری واضح آن‌ها بر تناظر واژگانی، فرضیه ۳ را تأیید می‌کند. داده‌های کیفی نیز استدلال راهبردی پشت هم‌راستایی اشاره‌ای موفق را بیشتر روشن می‌کنند.

۷. بحث

۷. ۱. اولویت هم‌راستایی اشاره‌ای

یافته‌های این مطالعه به‌طور پیوسته به یک نتیجه‌گیری مرکزی اشاره دارند: تعادل منظورشناختی در ترجمه، تابعی از هم‌راستایی اشاره‌ای است. همبستگی بالا بین هم‌راستایی و کیفیت درک‌شده نشان می‌دهد که گویشوران زبان مقصد به تغییرات در هندسه زاویه دید بسیار حساس هستند. هنگامی که کانون اشارگی ناهم‌راستا باشد، گفته در ارزیابی گویشوران زبان مقصد «غیرطبیعی» تلقی می‌شود. این غیرطبیعی‌بودن خود را به یکی از دو شکل نشان می‌دهد: (۱) نقض هنجارهای فاصله اجتماعی با خودمانی‌بودنِ بی‌جا [46]در بافتی که اقتضای رسمیت دارد؛ (۲) نقض هنجارهای همبستگی با بیش از حد رسمی وفاصله‌دار بودن[47]در بافتی که اقتضای صمیمیت دارد. در هر دو حالت، «قرارداد بینافردی» زیربنایی نقض شده است. شایان ذکر است که همبستگی قوی مشاهده‌شده بین هم‌راستایی و کیفیت درک‌شده، اگرچه از رابطه‌ای نظام‌مند حکایت دارد، لزوماً رابطه‌ی علّی مستقیم را اثبات نمی‌کند و ممکن است تحت تأثیر متغیرهای واسطه‌ای دیگر نیز باشد. از طرفی، این مسئله، پدیده‌های مشاهده‌شده در سایر بافت‌های ترجمه، مانند تضعیف نظام‌مند بی‌ادبی را توضیح می‌دهد( Sánchez, 2015; Sidiropoulou, 2021). مترجم ممکن است یک توهین تند (یک کنش بسیار هم‌راستا با «خود») را به یک انتقاد ملایم (کنشی هم‌راستا با «دیگری») نرم کند، نه صرفاً برای «مودب بودن»، بلکه به این دلیل که معادل مستقیم و هم‌راستا با «خود» در زبان مقصد، دارای نیروی منظورشناختی‌ای خواهد بود که از نظر فرهنگی پایدار نیست. مترجم، اغلب به طور ناخودآگاه، در جست‌وجوی «تعادل اشارگی» است  (Abualadas, 2019).

2.7. منطق فرهنگی اشارگی فارسی و ترکی

نتایج، تفاوت‌های جالبی را در الگوهای انتخاب قیدهای وجهی در فارسی و ترکی نشان می‌دهد. ترجیح فارسی برای «حتماً» در بافت‌های همبستگی با یافته‌های پژوهش‌های پیشین در مورد نظام «تعارف» (Soleimanifar, 2024; Shiri, 2023) همسو است که بر نزدیکی بینافردی و همبستگی تأکید دارند. رُک‌گویی هم‌راستا با «خود» در چنین بافت‌هایی، بی‌ادبانه تلقی نمی‌شود، زیرا در چارچوبی از همبستگی فرض‌شده عمل می‌کند (Enfield, 2000). در مقابل، ترجیح ترکی برای eminlikle  در منع کردن در موقعیت‌های رسمی با پژوهش‌های مربوط به حساسیت زبان ترکی به سلسله‌مراتب قدرت و فاصله اجتماعی (Özer & Akcan, 2022; Filiz & Karakoç, 2017)  همخوانی دارد. ماهیت هم‌راستا با «دیگری» eminlikle  برای تصدیق استقلال و موقعیت اجتماعی شنونده عمل می‌کند. البته این تفسیرها مبتنی بر یافته‌های کمی است و تعمیم آن به «مدل‌های فرهنگی» نیازمند پژوهش کیفی مستقلی است.

۷. ۳.  دلالت‌های نظری: پل‌زدن بین رشته‌ها

نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای به عنوان پلی قدرتمند بین چندین حوزه پیش‌تر جداافتاده عمل می‌کند:

• مطالعات ترجمه و منظورشناسی: نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای از فهرست‌برداری توصیفی از تغییرات [48] در ترجمه فراتر می‌رود و تبیینی علمی و پیش‌بینی‌کننده برای چرایی موفقیت برخی تغییرات و شکست برخی دیگر ارائه می‌دهد. این نظریه، تعادل را نه به‌عنوان محصولی ایستا، بلکه به‌عنوان فرایند پویای هم‌راستایی زاویه بازتعریف می‌کند.
• اشارگی و ادب: این نظریه ارتباط بین پدیده‌ای دستوری (اشارگی) و عملی اجتماعی (ادب) را به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که انتخاب‌های اشارگی فقط بازتاب‌دهنده روابط اجتماعی نیستند، بلکه آن‌ها را شکل می‌دهند.
• همسویی با نظریه سطح تفسیر: یافته‌های این پژوهش را می‌توان در چارچوب «نظریه سطح تفسیر[49]» که توسط لیبرمن و تروپ (Trope & Liberman, 2010) مطرح شده است، تحلیل کرد. بر اساس این نظریه، افراد پدیده‌ها و رویدادها را در سطوح انتزاعی متفاوتی بسته به «فاصله روان‌شناختی»[50] خود از آنها تفسیر می‌کنند. فاصله روان‌شناختی خود از چهار بعد تشکیل می‌شود: زمانی، مکانی، اجتماعی، و فرضی بودن.[51] هرچه فاصله روان‌شناختی بیشتر باشد، تفسیر انتزاعی‌تر و هرچه کمتر باشد، تفسیر عینی‌تر و ملموس‌تر خواهد بود. ارتباط این نظریه با نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای از این قرار است که «هم‌راستایی با خود» و «هم‌راستایی با دیگری» را می‌توان به‌عنوان دو راهبرد برای مدیریت فاصله روان‌شناختی در تعاملات زبانی در نظر گرفت. انتخاب قید وجهی «حتماً» (هم‌راستا با خود) فاصله روان‌شناختی را کاهش می‌دهد و حس مستقیم ‌بودن، فوریت و صمیمیت را منتقل می‌کند. در مقابل، انتخاب قید «مطمئناً» (هم‌راستا با دیگری) فاصله روان‌شناختی را افزایش می‌دهد و حس احترام، غیرمستقیم ‌بودن و فاصله اجتماعی مناسب را ایجاد می‌کند. بنابراین، ترجمه موفق را می‌توان «تنظیم فاصله روان‌شناختی» در میان سیستم‌های فرهنگی-زبانی مختلف تعریف کرد. این همسویی نظری نشان می‌دهد که نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای ریشه در یافته‌های مستقل روان‌شناسی شناختی دارد و صرفاً یک ساختار نظریِ منفرد نیست.

4.7. دلالت های کاربردی

یافته‌های این پژوهش دلالت‌های عملی در سه حوزه دارد. نخست، در آموزش مترجم، پیشنهاد می‌شود تمرینات «تحلیل اشارگی» به برنامه درسی اضافه شود تا دانشجویان بیاموزند کانون اشارگی متن مبدأ را شناسایی و در ترجمه حفظ کنند. دوم، در ترجمه ماشینی، سیستم‌های آینده می‌توانند با «ماژول‌های هم‌راستایی اشاره‌ای» تقویت شوند که فراتر از تطابق واژگانی، به حفظ زاویه دید نیز توجه کند. سوم، در ارتباطات بینافرهنگی، آگاهی از تفاوت الگوهای اشارگی فارسی و ترکی می‌تواند به دیپلمات‌ها و بازرگانان در جلوگیری از سوءتفاهم‌های منظورشناختی کمک کند.

8. 8. نتیجه‌گیری، محدودیت‌ها و پژوهش‌های آینده

این پژوهش با هدف معرفی و اعتبارسنجی تجربی «نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای» انجام شد. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که موفقیت در ترجمه، در گرو بازسازی دقیق «هندسه بینافردی» است و نه صرفاً وفاداری به واژگان.

در پاسخ به پرسش اول پژوهش، نتایج مطالعه ادراک به روشنی نشان داد که گویشوران بومی فارسی و ترکی، در ارزیابی ادب و مناسب‌بودن قیدهای وجهی، الگوهای منظورشناختی متمایزی دارند. گویشوران فارسی در بافت‌های نزدیک و همبستگی، قیدهای هم‌راستا با «خود» (مانند «حتماً») را مودبانه‌تر ارزیابی می‌کنند که بازتاب‌دهنده منطق فرهنگی مبتنی بر همبستگی است. در مقابل، گویشوران ترکی در موقعیت‌های رسمی و با فاصله اجتماعی بالا، قیدهای هم‌راستا با «دیگری» (مانندeminlikle) را ترجیح می‌دهند که نشان‌دهنده تأکید بر سلسله‌مراتب و احترام صریح است. این یافته، شکاف نظام‌مند بین‌فرهنگی در کاربرد اشارگی را آشکار می‌سازد.

در پاسخ به پرسش دوم، یافته‌ها اثبات کرد که هم‌راستایی اشاره‌ای، پیش‌بینی‌کننده‌ای بسیار قدرتمندتر برای «طبیعی بودن» و «برابری ادب» در ترجمه است. ضرایب همبستگی بالای هم‌راستایی اشاره‌ای (به ترتیب 0.68 و 0.74) در مقایسه با همبستگی ضعیف تناظر واژگانی (0.31)، به شکلی قاطع نشان داد که حفظ زاویه اشارگی، بسیار مهم‌تر از یافتن معادل تحت‌اللفظی است. بنابراین، کلید دستیابی به تعادل منظورشناختی، وفاداری به «کانون اشارگی» است، نه وفاداری به صورت سطحی کلمات.

در پاسخ به پرسش سوم، تحلیل کیفی راهبردهای مترجمان نشان داد که افراد موفق، به طور ناخودآگاه یا آگاهانه، برای حفظ هم‌راستایی اشاره‌ای تلاش می‌کنند. آنها با تغییر ساختارهای دستوری (مانند ضمایر یا افعال) یا انتخاب گزینه‌هایی که حس مشابهی از اقتدار یا احترام را منتقل می‌کنند، شکاف‌های اشارگی بالقوه را جبران می‌نمایند. این امر حاکی از سطح بالایی از «آگاهی فرازبانی» در میان مترجمان حرفه‌ای است.

در هر حال، این پژوهش با چند محدودیت مواجه است که باید در تفسیر یافته‌ها مد نظر قرار گیرند. نخست، محدودیت حجم نمونه ترجمه: با توجه به تعداد ۲۰ مترجم و ۱۶۰ گفته ترجمه‌شده، تحلیل توان آماری پس‌آزمایشی( post-hoc power analysis ) با استفاده از نرم‌افزار G*Power نسخه ۳.۱ انجام شد. برای شناسایی اندازه اثر متوسط ( r = 0.3 ) با سطح معنی‌داری ۰.۰۵ و توان آماری ۰.۸۰، حجم نمونه مطلوب حدود ۸۴ گفته (حدود ۴۰ مترجم) برآورد می‌شود. بنابراین، نتایج همبستگی گزارش‌شده در جدول ۷ باید با احتیاط تفسیر شوند و تعمیم‌پذیری یافته‌ها به جامعه مترجمان حرفه‌ای نیازمند پژوهش با حجم نمونه بزرگتر است. دوم، محدودیت نمونه‌گیری جغرافیایی: شرکت‌کنندگان ترکی‌زبان صرفاً از استانبول (گویش استانبولی) انتخاب شده‌اند. این امر تعمیم‌پذیری یافته‌ها به سایر گویش‌های ترکی (مانند آذربایجانی یا آناتولی) را با محدودیت مواجه می‌سازد، زیرا پژوهش‌های پیشین (مانند  Rentzsch, 2020) نشان داده‌اند که الگوهای منظورشناختی گویش‌های مختلف ترکی ممکن است تفاوت‌هایی داشته باشند. سوم، محدودیت سناریوهای نوشتاری: این مطالعه به سناریوهای متنی محدود شد و لایه‌های حیاتی ارتباطی همچون آواشناسی، اشارگی مجسم و نشانه‌های غیرکلامی را که در ترجمه شفاهی نقشی کلیدی ایفا می‌کنند، در بر نگرفت. پژوهش‌های آینده با نمونه‌گیری از گویشوران مناطق مختلف ترکیه و استفاده از داده‌های شفاهی و چندوجهی می‌توانند به تعمیم‌پذیری نظریه کمک کنند.

از طرف دیگر، با وجود تأکید بر عدم استفاده از ابزارهای ترجمه ماشینی در دستورالعمل تکلیف ترجمه، به دلیل اجرای غیرهمزمان (آسنکرون) پژوهش و عدم نظارت مستقیم بر فرآیند ترجمه، امکان اطمینان کامل از عدم استفاده مترجمان از ابزارهایی مانند ChatGPT یا DeepL وجود ندارد. پژوهش‌های آینده می‌توانند با استفاده از پلتفرم‌های نظارت‌شده مانند  Prolific Academic یا انجام تکلیف در محیط‌های کنترل‌شده آزمایشگاهی، این محدودیت را مرتفع سازند.

در خصوص آزمون‌های تعقیبی، آزمون تعقیبی Bonferroni برای بررسی دقیق‌تر تعامل سه‌گانه انجام نشد. این موضوع به عنوان یکی از محدودیت‌های روش‌شناختی پژوهش محسوب می‌شود و پژوهش‌های آینده می‌توانند با استفاده از این آزمون به مقایسه‌های زوجی بپردازند.

در نهایت، این مطالعه «نظریه هم‌راستایی اشاره‌ای» را به‌عنوان چارچوبی پیش‌بینی‌کننده معرفی می‌کند. یافته‌های اولیه نشان می‌دهد که مترجمان موفق تمایل دارند با حفظ کانون اشارگی، نوعی «بازسازی هندسه بینافردی» را در ترجمه خود اعمال کنند. به عبارت دیگر، آن‌ها با بازسازی زاویه درست، پلی میان زبان‌ها و فرهنگ‌ها می‌سازند. البته تأیید قطعی این ادعا نیازمند پژوهش‌های بیشتر با حجم نمونه بزرگتر است.

تشکر و قدردانی

این پژوهش با کمک‌های علمی جناب آقای نیما عالیقدر، مدرس دانشگاه جراح پاشا در استانبول ترکیه، انجام شده است.

[1] Pragmatic equivalence

[2] Propositional content

[3] Translation quality assessment

[4] Functional adequacy

[5] Formal correspondence

[6] Intercultural pragmatics

[7] Naturalness

[8] Appropriateness

[9] Deictic Alignment Theory

[10] Deictic center

[11] Modal adverbs

[12] Self-aligned adverb

[13] other-aligned adverb

[14] Face needs

[15] Typological Similarity

[16] Pragmatic Divergence

[17] Equivalent effect

[18] Overt translation

[19] Covert translation

[20] explanatory gap

[21] face

[22] Face threatening acts

[23] Negative face

[24] Positive face

[25]operational gap

[26] modality

[27] Interdisciplinary gap

[28] comparative gap

[29] deixis

[30] Politeness theory

[31] phonological-syntactic reconstruction

[32] alignment

[33] Linguistic Deixis

[34] heuristic analogy

^[35] deictic Shift

[36] Semantic fidelity

[37] Faithfulness

[38] interpersonal geometry

[39] Sequential Explanatory Design

[40] convenience sampling

[41] pragmatic equivalence

[42] back-translation

[43] pilot stage

[44] Asynchronous

[45] circularity

^[46] overly familiar

^[47] overly distant

[48] shifts

[49] Construal Level Theory

[50] psychological distance

[51] hypotheticality